Gwreiddiau'r Gymraeg

 

Llyfr Du Caerfyrddin

Fel siaradwr y Gymraeg, mae gen i ddiddordeb byw yn hanes yr iaith a’i gwreiddiau. Rwy’n gwneud hyn o safbwynt rhywun sydd â chefndir mewn tafodieitheg fodern a sosio-ieithyddiaeth. Ni allaf lai nad edmygu’r holl waith aruthrol a thrylwyr a wnaed gan ieithegwyr ymroddedig dros y blynyddoedd. Ond, ar ôl ymchwilio’n fanwl i’r pwnc, rwy’n cael fy nenu fwyfwy at y syniad y gall y Gymraeg fod yn ganlyniad i shifft iaith (Wikipedia, 2026). Dyma’r prif ddadleuon dros ddod i’r casgliad hwn:

'Celtic from the West' - Y Dadleuon Sylfaenol o'i Phlaid

 

Biceri cloch o Thuringia (Yr Almaen) a Tök2ol (Hwngari) c. 2500-2200 COG

Yn ddiweddar, cyhoeddwyd erthygl ar wefan MSN, o’r enw ‘Origins of immigrants who replaced Stonehenge’s builders revealed’. Mae rhai wedi defnyddio hyn i wrthbrofi’r ddamcaniaeth ‘ddadleuol’ ‘Celtic from the West’. Dyma fy ymateb i.

====

Mae’n bwysig cofio na all astudiaethau archaeogenetig brofi na gwrthbrofi damcaniaethau ieithyddol yn uniongyrchol. Ond maen nhw’n gallu olrhain symudiadau poblogaethau sydd, o bosib, yn gysylltiedig â shifftiau iaith. Gan hynny, Nid wyf yn credu bod yr astudiaeth archaeogenetig y cyfeirir ato yn erthygl MSN (Sankaran, 2026), yn gwrthbrofi’r ddamcaniaeth ‘Celtic from the West’. Fodd bynnag, mae’n cwestiynu’r syniad hen ffasiwn i’r bobloedd oedd yn gysylltiedig â’r diwylliant Bicer Gloch, gyrraedd Prydain ac Iwerddon yn uniongyrchol o Iberia, ac, am wn i, nid yw John Koch na Barry Cunliffe, sef golygyddion y gyfrol ‘Celtic from the West’ (2010) erioed wedi honni hynny.

Colli f ar Ddiwedd Geiriau

 

co’ bach

Byrfoddau

A - ansoddair

B - berf

Rhagair
Cydnabyddir colli <f> ar ddiwedd gair lle y disgwylir <f> yn iaith safonol fel un o nodweddion tafodieithoedd Cymraeg Gogledd Cymru. Fodd bynnag, mae’r nodwedd hon i’w chael yn nhafodieithoedd y De yn ogystal. Dyma restr fras o eiriau sy’n arddangos y nodwedd hon (Brake, 2025):

Dirgelwch Mynydd Cellan

Nid yw’r postiad hwn yn ymwneud â gramadeg yn uniongyrchol, ond mae a wnelo â’r iaith Gymraeg yr un peth, gan mai'r Gymraeg fyddai iaith y bobl a drigai, ac a weithiai, yn y safle a drafodir yma.

Ers imi gerdded llwybrau Mynydd Cellan, Ceredigion (rhwng Dyffryn Teifi a Chwm Twrch, Cynnwyl Caeo, Sir Gaerfyrddin), gyntaf, fe’m cyfareddwyd gan adfeilion setliad bychan sy’n guddiedig oddi mewn i ‘lannerch’ o goed collddail yng nghanol y blanhigfa goed fytholwyrdd. Dyma rai lluniau o’r safle:

Trydydd Person y Ferf

 

Yn ddiweddar cefais gwestiwn gan ddysgwr oedd am wybod pam nad yw ffurf 3 pers. y ferf yn newid yn ôl rhif pan fo ymadrodd enwol yn gweithredu fel goddrych y ferf. Dyma gyfieithiad o’m hesboniad i.

Iaith analytig[i] yw’r Gymraeg, a chanddi drefn geiriau sefydlog, ond mae'n dal i gadw nodweddion synthetig[ii] fel ffurfiau berf personol. Cymerwch y gorffennol syml er enghraifft, sy'n cael ei ffurfio gan fôn y ferf + ôl-ddodiad personol:

Un.
1. ateb- + -ais (i) (“I answered”)
2. ateb- + -aist (ti) (“you answered” (cyf.))
3. ateb- + -odd (e/o; hi) (“he; she; it answered”)

Ll.
1. ateb- + -(s)on (ni) (“we answered”)
2. ateb- + -(s)och (chi) (“you answered”)
3. ateb- + -(s)on (nhw) (“they answered”)

Y Cymal Enwol

 

Mae llyfrau gramadeg yn disgrifio cymal enwol fel: “cymal sy’n cyflawni swyddogaeth enw.” Yn Gramadeg y Gymraeg (Thomas, 1996), rhennir y rhai dibwyslais fel a ganlyn:

 

i. Cymal berfenwol

ii. Cymal bod[i]

iii. Cymal i

iv. Cymal y

v. Cymal holiadol

 

Y Cymal Perthynol

 

Cymal sy’n goleddfu (“modify”) enw (“noun”) neu ymadrodd enwol (“noun clause”) yw cymal perthynol (“relative clause”). Rhagflaenydd (“antecedent”) y gelwir enw neu ymadrodd enwol o’r fath.

Y cymal perthynol union (“The direct relative clause”)
Pan fo’r rhagflaenydd yn oddrych (“subject”), sef yr elfen mewn brawddeg sy’n cyflawni gweithred y ferf, neu’n wrthrych (“object”), sef yr elfen mewn brawddeg sy’n derbyn gweithred y ferf), y cymal, a (sy’n achosi’r treiglad meddal) yw ffurf y geiryn perthynol (“relative particle”):

Fel rheol, nid yw’r geiryn a yn cael ei ynganu mewn Cymraeg llafar, ond mae’r treiglad a achosir ganddo yn aros.

Pan fo’r rhagflaenydd yn oddrych, ffurf 3 pers. un. y ferf a ddewisir, hyd yn oed gydag enwau lluosog:

y ceffylau a garlamai (“the horses who were galloping”)

Crynodeb o'r Sustem Ferfol mewn Cymraeg Llenyddol

 

Rhennir y sustem ferfol mewn Cymraeg Llenyddol yn ddwy gystrawen:

i. Y gystrawen gryno (“the concise construction”)
ii. Y gystrawen gwmpasog (“the periphrastic construction”)

Digwydd y ddwy gystrawen yn y modd mynegol a’r modd dibynnol, tra mai dim ond y gystrawen gryno a geir yn y modd gorchmynnol.

 
Y modd mynegol (“The indicative mood”)
Defnyddir y modd mynegol i fynegi gosodiadau ffeithiol. Yn y modd mynegol, mae’r gystrawen gryno’n mynegi amserau syml (“simple tenses”), tra defnyddir y gystrawen gwmpasog i fynegi agwedd (“aspect”).

Crynodeb o'r Sustem Ferfol mewn Cymraeg Cyfoes

 

Rhennir y sustem ferfol mewn Cymraeg Cyfoes, yn enwedig mewn Cymraeg Llafar Ysgrifenedig, yn ddwy gystrawen:

i. Y gystrawen gryno (“the concise construction”)
ii. Y gystrawen gwmpasog (“the periphrastic construction”)

Digwydd y ddwy gystrawen yn y modd mynegol a’r modd dibynnol, trai mai dim ond y gystrawen gryno a geir yn y modd gorchmynnol.

Y modd mynegol (“The indicative mood”)

Defnyddir y modd mynegol i fynegi gosodiadau ffeithiol. Yn y modd mynegol, mae’r gystrawen gryno’n mynegi amserau syml (“simple tenses”), tra defnyddir y gystrawen gwmpasog i fynegi agwedd (“aspect”).

Y gystrawen gryno
Yr amser dyfodol syml (“The simple future tense”)

Un.
1. -a i
2. -i di
3. -ith e/o (gwr.)
3. -ith hi (ben.)

Llu.
1. -wn ni
2. -wch chi
3. -an nhw

Er enghraifft: Gwela i chi fory. (“I’ll see you tomorrow.”)

 

Ddim o

Weles i ddim ohono fe!

Gwrthrych pendant

Mewn Cymraeg Llafar Ysgrifenedig, negyddir berf seml (ffurfdroëdig) a chanddo wrthrych pendant â dim o:

Welais i ddim ci. (“I didn’t see a dog.”) (amhendant)

Welais i ddim o’r ci. (“I didn’t see the dog.”) (pendant)

Goddrych pendant
Yn nhafodieithoedd De-orllewin Cymru, yn y presennol, ceir ffurfiau personol negyddol arbennig sy’n seiliedig ar dim o. Efallai mai’r paradeim canlynol yw’r un mwyaf adnabyddus erbyn hyn:

Marcwyr agwedd neu farcwyr amser?

Yn y Gymraeg, mae dau brif farciwr agwedd:

1. y marciwr agwedd parhaus (“progressive aspect”): yn.
2. y marciwr agwedd perffeithiol (“perfective aspect”): wedi.

Mae yn yn mynegi’r agwedd barhaus heb ffiniau pendant, tra bo wedi yn mynegi’r agwedd berffeithiol sy’n cyfeirio at weithred sydd wedi ei chwblhau neu sydd â ffiniau pendant. Dadleuir y gall geiriau eraill weithredu fel marcwyr agwedd. Dyma a ddywedir yn Gramadeg y Gymraeg:

Yr amhersonol mewn Cymraeg llafar

 

Fe’m talwyd.

Yn y Gymraeg, mynegir y stad oddefol mewn dwy ffordd (Thomas, 1996):

1. Y gystrawen oddefol lle mae’r goddrych yn derbyn gweithred y ferf ‘cael’.
2. Terfyniadau berfol diberson (amhersonol).

Dyma ddadansoddiadau o’r ddwy gystrawen hyn:

1. Y gystrawen oddefol

2. Y gystrawen amhersonol

Ffonoleg y Gymraeg

Cyflwyniad

Yr wyf wedi ymddiddori mewn ieithyddiaeth erioed, yn enwedig tafodieitheg a sosio-ieithyddiaeth. Bwriais fy mhrentisiaeth drwy ysgrifennu traethawd ymchwil ar ‘dafodiaith’ plwyf yng ngogledd-orllewin Sir Gaerfyrddin. Roedd yr astudiaeth honno’n cynnwys disgrifiad o ffonoleg a morffoleg siaradwyr hŷn oedd yn enedigol o’r plwyf, ac oedd wedi byw yno trwy gydol eu hoes. Er fy mod i’n hapus iawn â’r canlyniad, dros y blynyddoedd, deuthum i gwestiynu y dehongliad o’r llafariaid a ddisgrifiwyd gennyf, yn enwedig y llafariaid ‘agored’. Fel eraill o’m blaen, penderfynais eu rhannu’n ddwy ffonem, sef y llafariad flaen agored anghron /a/, a’r llafariad ôl agored anghron /ɑ/. Dengys Ffig. 1 a Ffig. 2 yn fras wahanol fannau cynhyrchu posib y ddwy ffonem dan sylw.

Rhifolion - ffurfiau gwahanol

 

Yn Gramadeg y Gymraeg (Thomas, 1996), gwahaniaethir rhwng dwy ffurf ar rifolion:

      i.  Ffurfiau dyfynnol a ddefnyddir ar eu pennau nhw eu hunain.

     ii.  Ffurfiau cyswllt, a ddefnyddir i oleddfu ymadroddion enwol.

Ar y llaw arall, yn Y Treigladau a’u Cystrawen, defnyddir y termau ‘cysefin’ ac ‘ansoddeiriol’ wrth ddisgrifio’r rhifolion (Morgan, 1952).

Ond tybed ai dyna sy’n digwydd mewn gwirionedd? Cymerer sut y trinnir dweud oedran rhywun yn y Gymraeg (Williams, 1959). Y patrwm llawn yw:

rhifol + blwydd + oed

Er enghraifft:

 pum mlwydd oed

Ond gellir hepgor blwydd, a cheir y ffurf ‘ddyfynnol’ pump:

pump oed

Pam y mae Germaneg mor wahanol i Gelteg ac Italeg?

Ysgrifen rwnig hynafol

Oddi mewn i deulu ieithoedd Indo-Ewropeaidd, rhoir y tri grŵp gorllewinol, sef Celteg, Germaneg ac Italeg, gyda’i gilydd. Maen nhw ill tair yn cael eu hystyried yn ieithoedd centum (Wikipedia, 2025). Ac eto, mae datblygiadau seinyddol y Germaneg yn wahanol iawn i’r ddau arall. Er eu bod nhw’n rhannu llawer o eirfa â’i gilydd, mae rhai’n credu mai yn y grŵp Balto-Slafeg y dechreuodd hi. Y prif reswm am hyn yw’r ffaith i wledydd Germanaidd cyfoes feddu ar gymysgedd o R1b ac R1a fel eu prif haplo-grwpiau Y-DNA: 

Proto-Germanic language probably developed as a blend of two branches of Indo-European languages, namely the Proto-Balto-Slavic language of the Corded-Ware culture (R1a-Z283) and the later arrival of Proto-Italo-Celto-Germanic people from the Unetice culture (R1b-L11). This is supported by the fact….that Proto-Germanic language is closest to Proto-Italo-Celtic, but also shares similarities with Proto-Slavic. (Hay, History of R1a - The Germanic branch, 2021)

Credir mai R1a oedd yr haplo-grŵp mwyaf cyffredin ymhlith y llwythau Proto-Indo-Ewropeaidd gogleddol a dwyreiniol, a droes yn nhreigl amser yn bobloedd Balto-Slafaidd ac Indo-Iranaidd. Yn Ewrop, mae’n gysylltiedig â’r diwylliant Nwyddau Cnotiog (“Corded Ware culture”) (c. 3000-2350 cog) (Wikipedia, 2025). Gwelir ffiniau ardal y diwylliant Nwyddau Cnotiog yn Ffig. 1. Fodd bynnag, mae’n debyg i goedwigoedd gogleddol anhreiddiadwy rwystro symudiad R1a i’r gorllewin, tra bu i R1b gyrraedd gorllewin Ewrop gyda disgynyddion bugeiliaid Yamnaya trwy Wastadedd Canolbarth Ewrop.