A yw Armeneg a Basgeg yn ieithoedd Indo-Ewropeg?

 

Yn ddiweddar cefais y cwestiwn: “Pam nad yw Basgeg yn cael ei hystyried yn iaith Indo-Ewropeaidd?” Er mwyn profi’r ddamcaniaeth fod dwy iaith yn perthyn i’w gilydd, cymherir parau o eiriau y tybir eu bod yn gytras. Gellir mesur pa mor agos y mae dwy iaith yn perthyn i’w gilydd oddi wrth y nifer o barau o eiriau cytras sydd rhyngddynt (Wikipedia, 2023). Lle da iawn i ddechrau astudiaeth o’r fath yw’r rhifolion 1-10 (gw. Tabl 1).

 Tabl 1:  Rhifau 1-10 mewn chwe iaith Indo-Ewropeaidd.

		Heleneg	Balto-Slafoneg	Celteg (P)	Italeg	Germaneg
Rhif	PIE	Groeg	Latfïeg	Cymraeg	Eidaleg	Almaeneg
1	*Hoi-no	éna (n.)	viens (g.)	un	uno (m.)	einz
2	*d(u)wo-	dýo	divi (g.)	dau	due	zwei
3	*trei- / *tri-	tría (n.)	trīs (g.)	tri	tre	drei
4	*kʷetwor-	téssara (n.)	četri (g.)	pedwar	quattro	vier
5	*penkʷe	pénte	pieci (g.)	pump	cinque	fünf
6	*s(w)eḱs	éxi	seši (g.)	chwech	sei	sechs
7	*septm̥	eptá	septin̹i (g.)	saith	sette	sieben
8	*oḱtō	oktṓ	aston̹i (g.)	wyth	otto	acht
9	*(h₁)newn̥	enniá	devin̹i (g.)	naw	nove	neun
10	*deḱm̥(t)	déka	desmit	deg	dieci	sehn

Mae’n ddiddorol nodi bod hyd yn oed y Roeg, sy’n ffurfio grŵp iaith o’r iawn ryw, a chanddi rifau sy’n ymdebygu i’r rhai Italo-Geltaidd.

Mae'r Armeneg hithau’n cael ei ystyried yn iaith Indo-Ewropeaidd. Ond, oherwydd iddi hi ddatblygu dros filoedd o flynyddoedd wedi ei hamgylchynnu gan ieithoedd sydd ddim yn rhai Indo-Ewropeaidd, mae’r Armeneg wedi datblygu’n wahanol iawn i ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill, gan gynnwys ei sustem rifo.[1] Dengys Tabl 2 y rhifolion 1-10 yn yr Armeneg (iaith Indo-Ewropeaidd), y Fasgeg a’r Etrwsgeg (ieithoedd an-Indo-Ewropeaidd).

Tabl 2: Y rhifolion 1-10 yn Armeneg (IE), Basgeg (an-IE) ac Etrwsceg (an-IE).

Rhifol	Armeneg	Basgeg	Etrwsceg
1	mek	bat	θu
2	yerku	bi	zal
3	yerek	hiru	ci
4	chors	lau	huθ
5	hing	bost	maχ
6	vets	sei	śa
7	jot	zazpi	semφ
8	ut	zortzi	cezp
9	inne	bederatzi	nurφ
10	tas	hamar	śar

Dengys Tabl 3 y rhifolion 1-10 mewn tair iaith satem[1], sef Hindi (Indo-Iraneg), Pwyleg (Balto-Slafeg) a Latfïeg (Balto-Slafeg). Gwelir bod yna saith pâr cyfatebol amlwg rhyngddynt (70% cyfateb-iaeth). Ar yr olwg gyntaf, ymddengys nad oes unrhyw gyfatebiaeth rhwng y rhifolion 1-10 yn yr Armeneg a’r ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill. Ond o graffu’n fanylach, mae’n bosib fod ut, inne a tas yn dod o wreiddiau Indo-Ewropeg, ond mae angen gwirio hynny.