A yw Armeneg a Basgeg yn ieithoedd Indo-Ewropeg?

 

Yn ddiweddar cefais y cwestiwn: “Pam nad yw Basgeg yn cael ei hystyried yn iaith Indo-Ewropeaidd?” Er mwyn profi’r ddamcaniaeth fod dwy iaith yn perthyn i’w gilydd, cymherir parau o eiriau y tybir eu bod yn gytras. Gellir mesur pa mor agos y mae dwy iaith yn perthyn i’w gilydd oddi wrth y nifer o barau o eiriau cytras sydd rhyngddynt (Wikipedia, 2023). Lle da iawn i ddechrau astudiaeth o’r fath yw’r rhifolion 1-10 (gw. Tabl 1).

 Tabl 1:  Rhifau 1-10 mewn chwe iaith Indo-Ewropeaidd.

		Heleneg	Balto-Slafoneg	Celteg (P)	Italeg	Germaneg
Rhif	PIE	Groeg	Latfïeg	Cymraeg	Eidaleg	Almaeneg
1	*Hoi-no	éna (n.)	viens (g.)	un	uno (m.)	einz
2	*d(u)wo-	dýo	divi (g.)	dau	due	zwei
3	*trei- / *tri-	tría (n.)	trīs (g.)	tri	tre	drei
4	*kʷetwor-	téssara (n.)	četri (g.)	pedwar	quattro	vier
5	*penkʷe	pénte	pieci (g.)	pump	cinque	fünf
6	*s(w)eḱs	éxi	seši (g.)	chwech	sei	sechs
7	*septm̥	eptá	septin̹i (g.)	saith	sette	sieben
8	*oḱtō	oktṓ	aston̹i (g.)	wyth	otto	acht
9	*(h₁)newn̥	enniá	devin̹i (g.)	naw	nove	neun
10	*deḱm̥(t)	déka	desmit	deg	dieci	sehn

Mae’n ddiddorol nodi bod hyd yn oed y Roeg, sy’n ffurfio grŵp iaith o’r iawn ryw, a chanddi rifau sy’n ymdebygu i’r rhai Italo-Geltaidd.

Mae'r Armeneg hithau’n cael ei ystyried yn iaith Indo-Ewropeaidd. Ond, oherwydd iddi hi ddatblygu dros filoedd o flynyddoedd wedi ei hamgylchynnu gan ieithoedd sydd ddim yn rhai Indo-Ewropeaidd, mae’r Armeneg wedi datblygu’n wahanol iawn i ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill, gan gynnwys ei sustem rifo.[1] Dengys Tabl 2 y rhifolion 1-10 yn yr Armeneg (iaith Indo-Ewropeaidd), y Fasgeg a’r Etrwsgeg (ieithoedd an-Indo-Ewropeaidd).

Tabl 2: Y rhifolion 1-10 yn Armeneg (IE), Basgeg (an-IE) ac Etrwsceg (an-IE).

Rhifol	Armeneg	Basgeg	Etrwsceg
1	mek	bat	θu
2	yerku	bi	zal
3	yerek	hiru	ci
4	chors	lau	huθ
5	hing	bost	maχ
6	vets	sei	śa
7	jot	zazpi	semφ
8	ut	zortzi	cezp
9	inne	bederatzi	nurφ
10	tas	hamar	śar

Dengys Tabl 3 y rhifolion 1-10 mewn tair iaith satem[1], sef Hindi (Indo-Iraneg), Pwyleg (Balto-Slafeg) a Latfïeg (Balto-Slafeg). Gwelir bod yna saith pâr cyfatebol amlwg rhyngddynt (70% cyfateb-iaeth). Ar yr olwg gyntaf, ymddengys nad oes unrhyw gyfatebiaeth rhwng y rhifolion 1-10 yn yr Armeneg a’r ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill. Ond o graffu’n fanylach, mae’n bosib fod ut, inne a tas yn dod o wreiddiau Indo-Ewropeg, ond mae angen gwirio hynny.

Tabl 3: Y rhifolion 1-10 yn Hindi, Pwyleg a Latfïeg.

Rhif	Hindi	Pwyleg	Latfïeg
1	pahalā	jedno (n.)	viens (g.)
2	dūsara	dwa (g.)	divi (g.)
3	tīsarā	trzy (g.)	trīs (g.)
4	cauthā	cztry (g.)	četri (g.)
5	pāṅcavāṃ	pie̜ć	pieci (g.)
6	chaṭhā	sześć	seši (g.)
7	sātavāṃ	siedem	septin̹i (g.)
8	āṭhavāṃ	osiem	aston̹i (g.)
9	nauvāṃ	dziewięć	devin̹i (g.)
10	dasavāṃ	dziesięć	desmit

Yn yr un modd, rhaid cyfaddef nad oes llawer o gyfatebiaeth rhwng rhifau 1-10 Basgeg a’r rhai Armeneg, ond mae llawer o eiriau tebyg iawn rhwng y ddwy iaith hyn (gw. Tablau 4 a 5).

Tabl 4:  Geiriau tebyg rhwng Basgeg ac Armeneg.[3]

Basgeg	Cymraeg	Armeneg	Cymraeg
ahula	gwan	t’uyl	gwan
ahuntsa	gafr	ayts	gafr
astuna	trwm	tsanr	trwm
gatza	halen	agh	halen
hartz	arth	arj	arth
hiru	tri	yerek’	tri
hirugarenna	traean	yerrord	traean
intxaur	cneuen	ynkuys	cneuen
itsasoa	môr	tsov	môr
jarauntsi	etifeddu	zharrangel	etifeddu
katua	cath	katu	cath
txita	cyw	tsit	cyw
txoria	aderyn	t’rrch’un	aderyn
ura	dŵr	jur	dŵr
zaldi	ceffyl	dzi	ceffyl
zuhaiutza	coeden	tsarr	coeden

  Tabl 5:   Geiriau Basgeg ac Armeneg sydd i'w gweld yn debyg i'w gilydd.

Basgeg	Cymraeg	Armeneg	Cymraeg
harria	maen	k’ar	maen
itsasoa	môr	itsov	môr
txoria	aderyn	t’rrch’un	aderyn
ura	dŵr	jur	dŵr
zaldi	ceffyl	dsi	ceffyl
zezena	tarw	tsul	tarw
zuhaitsa	coeden	tsarr	coeden

Gellir lawrlwytho’r papur llawn yma.

---

[1] Mewn ieithoedd satem mae’r Proto-Indo-Ewropeg *k ddechreuol wedi troi’n s. 

[2] ‘Iaith ynysedig’ (“language isolate”) y gelwir ieithoedd fel Armeneg yn Saesneg.

[3] O Google Translate