Indo-Ewropeg o'r dwyrain a Chelteg o'r gorllewin

 

Mae Celtyddion fel John Koch ac archaeolegwyr fel Barry Cunliffe, cyd-olygyddion y gyfrol enwog Celtic from the West (Cunliffe & Koch, 2010), ynghyd ag ieithyddion Indo-Ewropeg eraill, yn awgrymu i Gelteg ddatblygu ar hyd arfordir Môr yr Iwerydd yn ystod Oes yr Efydd. Ond cydnabyddir i Broto-Indo-Ewropeg (PIE) gyrraedd Gorllewin Ewrop o’r dwyrain, o’r Paith Pontig-Caspaidd (Hay, Yamna Culture, 2017). Sut felly y gellir sgwario’r ddwy ddamcaniaeth hyn sydd fel petaent yn gwrthddweud ei gilydd? Mae darganfyddiadau diweddar ym maes DNA hynafol wedi taflu goleuni newydd ar yr ymfudo dynol i Ewrop, a’r gobaith yn y pen draw, yw y bydd hefyd yn cyfrannu at ein dealltwriaeth o’i hanes ieithyddol.

O oddeutu 5000 CP, gwelwyd mudo dynol ar raddfa fawr iawn a gafodd effaith sylweddol ar gyfansoddiad genetig poblogaethau ar draws Ewrasia (Wikipedia, 2025). Bu i fugeilwyr symudol o ddiwylliant yr Yamnaya ar y Paith Pontig-Caspaidd, ymledu mewn tonnau yn ystod Oes yr Efydd, gan adael ôl diwylliannol a genetig amlwg ar eu hôl. Mae’n debyg i’r ymfudo hwn hefyd chwarae rhan allweddol yn yn y broses o ledaenu’r teulu iaith Indo-Ewropeaidd. Bu iddynt gyrraedd rhanbarthau gorllewin Ewrasia drwy fecanweithiau gwahanol ac ar adegau gwahanol. Weithiau, cysylltir y mudo hwn â diwylliannau archaeolegol fel y diwylliant Nwyddau Cnotiog (5000–4350 cp) (Wikipedia, 2025) a’r diwylliant Bicer Gloch (4800–4300/3800 cp) (Wicipedia, 2017). Dengys Ffig. 1 fudo tebygol Y-DNA haplo-grŵp R1b o’r Palaeolithig hyd at ddiwedd Oes yr Efydd.

Astudiaeth geneteg newydd a all daflu goleuni ar darddiad ieithoedd Indo-Ewropeaidd

 

Byrfoddau
CP: Cyn y presennol
DAG: Y diwylliant Amffora Gron (“Globular Amphora Culture”)
DBG: Y diwylliant Bicer Gloch (“Bell Beaker Culture”)
DNC: Y diwylliant Nwyddau Cnotiog (“Corded Ware Culture”)
GC: Groeg Clasurol
GD: Groeg Diweddar
Myc.: Mycenaeeg
PA: Proto-Armeneg
PIE: Proto-Indo-Ewropeg
Y-DNA: Y deunydd genetig a geir ar y cromosom Y, sy’n cael ei drosglwyddo o’r tad i’r mab

Cyfwyniad

Derbynnir yn gyffredinol i ymlediad Indo-Ewropeg ar draws Ewrop o’r pumed mileniwm cp, gyfateb i ehangu a gwahanu achau Y-DNA sy’n gysylltiedig â’r Paith Pontig o ddechrau Oes yr Efydd. Fodd bynnag, canfuwyd gwahanol boblogaethau o achau paith yn Ewrop yn ystod y cyfnod hwnnw, ac mae’n aneglur sut y bu i’w hiaith/ieithoedd droi’n Italeg, Celteg, Groeg ac Armeneg. Dengys Ffig. 1 batrymau mudo tebygol Y-DNA haplo-grŵp R1b o’r Palaeolithig hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (c. 3,000 cp) (Hay, 2009).

O oddeutu 5,000 cp, gwelwyd mudo dynol ar raddfa fawr iawn a gafodd effaith sylweddol ar gyfansoddiad genetig poblogaethau ar draws Ewrasia. Bu i fugeilwyr symudol o ddiwylliant yr Yamnaya ymledu mewn tonnau yn ystod Oes yr Efydd, gan adael ôl diwylliannol a genetig amlwg ar eu hôl. Mae’n debyg i’r ymfudo hwn hefyd chwarae rhan allweddol yn yn y broses o ledaenu’r teulu iaith Indo-Ewropeg. Bu iddynt gyrraedd rhanbarthau Gorllewin Ewrasia drwy fecanweithiau gwahanol ac ar adegau gwahanol. Weithiau, cysylltir y mudo hwn â diwylliannau archaeolegol fel y diwylliant Nwyddau Cnotiog (5,000–4,350 cp) (Wikipedia, 2025) a’r diwylliant Bicer Gloch (4,800–4,300/3,800 cp) (Wicipedia, 2017). Fodd bynnag, mae llai o ddealltwriaeth o’r hyn a ddigwyddodd yn nwyrain ardal Môr y Canoldir a Gorllewin Asia cyfagos. Ar ben hynny, er bod achau paith wedi eu canfod oddi mewn i unigolion cynhanesyddol o Iberia, yr Eidal, Gwlad Groeg a’r Cawcasws, erys cwestiynau ynghylch y sefyllfa yn ardal Môr y Canoldir.

Y gwahaniaeth rhwng 'er' ac 'ers'

 

ER

Mewn Cymraeg Cyfoes, mae’r arddodiaid er yn meddu ar tair prif ystyr:

1. oherwydd, er mwyn;

2. er gwaethaf; ac

3. oddi ar.

Er enghraifft:

 1. “Er cofio am arwres arall.”[i]

2. “….er imi ddeud fy mod i’n ri chasáu hi.”[ii]

3. “….er cyfnod Hen Gymraeg.”[iii]

ERS

Mae ers, sy’n dalfyriad o er + ys, yn golygu oddi ar yn unig.