Byrfoddau
CP: Cyn y presennol
DAG: Y diwylliant Amffora Gron (“Globular Amphora Culture”)
DBG: Y diwylliant Bicer Gloch (“Bell Beaker Culture”)
DNC: Y diwylliant Nwyddau Cnotiog (“Corded Ware Culture”)
GC: Groeg Clasurol
GD: Groeg Diweddar
Myc.: Mycenaeeg
PA: Proto-Armeneg
PIE: Proto-Indo-Ewropeg
Y-DNA: Y deunydd genetig a geir ar y cromosom Y, sy’n cael ei drosglwyddo o’r tad i’r mab
O oddeutu 5,000 cp, gwelwyd mudo dynol ar raddfa fawr iawn
a gafodd effaith sylweddol ar gyfansoddiad genetig poblogaethau ar draws
Ewrasia. Bu i fugeilwyr symudol o ddiwylliant yr Yamnaya ymledu mewn tonnau yn
ystod Oes yr Efydd, gan adael ôl diwylliannol a genetig amlwg ar eu hôl. Mae’n
debyg i’r ymfudo hwn hefyd chwarae rhan allweddol yn yn y broses o ledaenu’r
teulu iaith Indo-Ewropeg. Bu iddynt gyrraedd rhanbarthau Gorllewin Ewrasia drwy
fecanweithiau gwahanol ac ar adegau gwahanol. Weithiau, cysylltir y mudo hwn â diwylliannau
archaeolegol fel y diwylliant Nwyddau Cnotiog (5,000–4,350 cp)
Ffig. 1: Map sy’n
dangos mudo tebygol Y-DNA haplo-grŵp R1b o’r Palaeolithig hyd at ddiwedd Oes yr
Efydd (c. 3000 cp)
Tybir fod lledaenu achau
paith fod yn gysylltiedig yn agos â rhannu Proto-Indo-Ewropeg yn grwpiau iaith
a adnabyddir heddiw. Dengys Ffig. 2 y diwylliannau sydd wedi eu hadnabod yng
Ngorllewin Ewrasia a Gorllewin Asia yn ystod yr Oes Gopr gynnar (4,500-4,000
CP).
Ffig. 2: Map
o’r diwylliannau a adnabuwyd yng Ngorllewin Ewrasia a Gorllewin Asia yn ystod
yr Oes Efydd gynnar, ynghyd â’u cysylltiad posib â haplo-grwpiau Y-DNA
Yr Astudiaeth ei hunan
Er mwyn ymchwilio i hanes
achau grwpiau Indo-Ewropeg yn Ne Ewrop, cynhaliwyd astudiaeth o genomau o 314 o
unigolion hynafol o ardal Môr y Canoldir a’r rhanbarthau cyfagos, yn rhychwantu
cyfnod o 5,200 cp
hyd 2,100 cp, yn
ogystal â chynnal dadansoddiadau isotop strontiwm ar 224 o’r unigolion hyn
Gwyddys i achau paith gyrraedd
Ewrop yng nghwmni achau amaethu sy’n gysylltiedig â’r Diwylliant Amffora Gron
Drwy gyflwyno trydedd ffynhonnell sy’n gysylltiedig â’r paith o’r clwstwr DBG, mae De-orllewin Ewrop yn dangos achau sy’n gysylltiedig â DBG, tra bo rhai Gwlad Groeg yn gysylltiedig â’r Yamnaya, yn enwedig yn y Peloponnesos (Ffig. 3).
Ffig. 3: Dosbarthiad
cyfrannau achau sy'n deillio o DBG ac Yamnaya
Dehonglwyd hyn fel tystiolaeth glir
o ymfudo uniongyrchol o’r Yamnaya i’r Peloponnesos. Er enghraifft, canfuwyd
achau haplo-grŵp Y-DNA R1b-Z2103—sy’n nodweddiadol Yamnaya—mewn unigolion o
fynwent Mycenaeaidd yn Ayios Vasileios.
Cyn iddi hi gael ei Lladineiddio, ceid clytwaith o ieithoedd yn yr Eidal, gan gynnwys grwpiau Indo-Ewropeaidd a rhai an-Indo-Ewropeaidd. Ceir y dystiolaeth ardystiedig hynaf o’r Italeg gyntaf mewn arysgrifau Hen Ladin ac Wmbreg o oddeutu 2,650 cp. Arweiniodd y sefyllfa hon at ddwy ddamcaniaeth wahanol ynglŷn â tharddiad yr Italeg:
1. Yr hypothesis Italo-Gelteg
2. Yr hypothesis Italo-Germaneg
Fodd bynnag, mae achau paith yr
unigolion o’r Eidal sy’n rhan o’r astudiaeth, yn perthyn i DBG yn hytrach na Yamnaya
Canfuwyd achau paith mewn
unigolion o Ogledd Gwlad Groeg mor gynnar â ~4,200 cp, a dengys yr astudiaeth fod yr achau paith hyn yn tarddu’n
uniongyrchol o boblogaethau sy’n gysylltiedig â Yamnaya, a’u bod nhw’n wahanol
i boblogaethau DNC a chanddynt achau Yamnaya ac achau amaethwyr
Mae ymddangosiad achau paith yng Ngwlad Groeg felly yn rhagddyddio’r sgript Linear B, sef y dystiolaeth uniongyrchol hynaf o’r iaith Roeg. A gall yr eirfa an-Indo-Ewropeaidd a geir yn y Roeg, fod yn ganlyniad i gyfnewidiadau llafar â phoblogaethau brodorol a chanddynt eirfa dechnegol arbenigol.
Mae achau paith o’r Oes
Efydd ganol wedi eu canfod yn Ne’r Cawcasws hefyd, gan gyd-fynd â’r newid o’r diwylliant
Kura-Araxes
Cafodd poblogaethau DBG effaith enetig a diwylliannol amlwg yn Iberia, tra bo’r sefyllfa yn yr Eidal yn fwy cymhleth. Mae Gwlad Groeg yn datgelu darlun gwahanol. Cyflwynwyd cyfran paith amlwg i’r tir mawr a’r Peloponneson oddeutu 3,800 cp, gan ddod yn gyffredin mewn safleoedd claddu dros y canrifoedd i ddod. Yn nhreigl amser, aeth y signal paith gwreiddiol yn wannach oherwydd y cymysgedd rhwng poblogaethau lleol ac achau amaethwyr.
Ar sail canlyniadau’r
astudiaeth newydd
Mae cymaint o debygrwydd
rhwng yr Italeg a’r Gelteg, rwy’n syn i glywed fod yr hypothesis Italo-Gelteg
yn dal i gael ei amau erbyn. Ymhellach, gyda’r holl dystiolaeth ieithyddol,
genetig ac archaeolegol sydd wedi ei chyflwyno hyd yn hyn, rwy’n syn nad yw’r
ddamcaniaeth sy’n honni fod y Gelteg yn ganlyniad i Italo-Gelteg—a elwir
weithiau’n PIE Gorllewinol—yn crisialu’n ar hyd arfordir Môr yr Iwerydd yn
ystod Oes yr Efydd
Ffig. 4: Coeden achau’r Indo-Ewropeg bosib yn dilyn yr astudiaeth newydd.
.jpg)
Ystyriaethau ieithyddol
O ran y cysylltiad rhwng y
Roeg a’r Armeneg, ar yr wyneb, rhaid cyfaddef nad oes llawer o debygrwydd rhwng
y ddwy iaith hyn. O ran y rhifolion 1-10, mae’r Roeg yn ymdebygu i’r ieithoedd
Italo-Geltaidd. Dengys Tabl 1 y rhifolion 1-10 mewn PIE a hefyd mewn chwe iaith gyfoes sy’n cynrychioli
gwahanol grwpiau o’r teulu ieithoedd Indo-Ewropeg.
Tabl 1: Y Rhifolion 1-10 mewn chwe iaith sy’n cynrychioli gwahanol grwpiau o’r teulu ieithoedd Indo-Ewropeg.
|
|
|
Italeg |
Celteg (P) |
Heleneg |
Germaneg |
Balto-Slafoneg |
Armeneg |
|
Rhifol |
PIE |
Eidaleg |
Cymraeg |
Groeg |
Almaeneg |
Latfïeg |
Armeneg |
|
1 |
*Hoi-no |
uno (m.) |
un |
éna (n.) |
einz |
viens (g.) |
mek |
|
2 |
*d(u)wo- |
due |
dau |
dýo |
zwei |
divi (g.) |
yerku |
|
3 |
*trei- / *tri- |
tre |
tri |
tría (n.) |
drei |
trīs (g.) |
yerek |
|
4 |
*kʷetwor- |
quattro |
pedwar |
téssara (n.) |
vier |
četri (g.) |
chors |
|
5 |
*penkʷe |
cinque |
pump |
pénte |
fünf |
pieci (g.) |
hing |
|
6 |
*s(w)eḱs |
sei |
chwech |
éxi |
sechs |
seši (g.) |
vets |
|
7 |
*septm̥ |
sette |
saith |
eptá |
sieben |
septin̹i (g.) |
jot |
|
8 |
*oḱtō |
otto |
wyth |
oktṓ |
acht |
aston̹i (g.) |
ut |
|
9 |
*(h₁)newn̥ |
nove |
naw |
enniá |
neun |
devin̹i (g.) |
inne |
|
10 |
*deḱm̥(t) |
dieci |
deg |
déka |
sehn |
desmit |
tas |
Mae’r rhifolion Armeneg Diweddar
yn edrych yn wahanol iawn i’r rhai’r ieithoedd eraill. Fodd bynnag, Mycenaeeg yw’r ffurf ardystiedig hynaf ar yr
iaith Roeg
Tabl 2: Y Rhifolion 1-10 mewn Proto-Armeneg a Mycenaeeg.
|
Rhifol |
PA |
Myc. |
|
1 |
*mi |
*hemi |
|
2 |
*erku |
*dwo |
|
3 |
*erekʿ |
*tri |
|
4 |
*tʿer |
*quetro |
|
5 |
*hing |
*pente |
|
6 |
*vecʿ |
*wex |
|
7 |
*ewtʿ |
*hepta |
|
8 |
*okʿ |
*okto |
|
9 |
*inis |
*ennewo |
|
10 |
*tas |
*deka |
Mae geiriau yn y Roeg ac yn yr Armeneg y cydnabyddir eu bod yn deillio o Broto-Indo-Ewropeg. Dyma rai ohonynt:
Groeg Clasurol:[1]
·
πατήρ (patēr) (“tad”), o’r PIE *pǝtḗr
·
μήτηρ (mētēr) (“mam”), o’r PIE *mǝtḗr
·
ἀδελφός (adelphos) (“brawd”), o’r PIE *bʰréh₂tēr
·
θυγάτηρ (thugatēr) (“merch”), o’r PIE *dʰugh₂tḗr
·
ἀστήρ (astēr) (“seren”), o’r PIE *h₂stḗr
·
κύνες (kynes) (“cŵn”), o’r PIE *ḱʷṓn
·
γυνή (gynē) (“benyw”),
o’r PIE *gʷḗn
·
ἵππος (hippos) (“ceffyl”),
o’r PIE *h₁éḱwos
·
ὕδωρ (hydōr) (“dŵr”), o’r PIE *wódr̥
·
φύλλον (phyllon) (“deilen”), o’r PIE *bʰolyo-
·
θύρα (thyra) (“drws”), o’r PIE *dʰwer-
Armeneg Clasurol:[2]
·
հայր
(hayr) (“tad”), o’r PIE *pǝtḗr
·
մայր
(mayr) (“mam”), o’r PIE *mǝtḗr
·
եղբայր (ełbayr) (“brawd”), o’r PIE *bʰréh₂tēr
·
դուստր (dustr) (“merch”), o’r PIE *dʰugh₂tḗr
·
աստղ (astġ) (“seren”), o’r PIE *h₂stḗr
·
շուն (šun) (“cŵn”), o’r PIE *ḱʷṓn
·
կին (kin) (“benyw”), o’r PIE *gʷḗn
·
ձի (dzi) (“ceffyl”),
o’r PIE *h₁éḱwos
·
ջուր (ǰur) (“dŵr”), o’r PIE *wódr̥
·
թուղթ (tʿuxtʿ) (“deilen”), o’r PIE *bʰolyo-
·
դուռ (durr) (“drws”), o’r PIE *dʰwer-
Casgliadau
Dengys yr astudiaeth i achau paith gyrraedd Iberia, Ffrainc ar Eidal drwy boblogaethau DBG o Orllewin Ewrop, gan gyfrannu at darddiad yr Italeg a’r Gelteg. Ond cafodd poblogaethau Armenia a Gwlad Groeg eu hachau paith yn uniongyrchol oddi wrth grwpiau Yamnaya o Ddwyrain Ewrop. Mae’r canlyniadau hyn yn gyson â’r damcaniaethau ieithyddol Italo-Celteg a Graeco-Armeneg sy’n ceisio rhoi cyfrif am darddiad y rhan fwyaf o ieithoedd Indo-Ewropeaidd yn ardal Môr y Canoldir yn ystod y cyfnod clasurol.
Cyfeirnodau
Fehér, T. (2021, 1 1). Celtic and Italic from the West - The Genetic Evidence. Adferwyd 2 8, 2025 o ACADEMIA | Letters: https://doi.org/10.20935/AL1782
Hay,
M. (2009). Genetics. Adferwyd o Eupedia: https://www.eupedia.com/europe/neolithic_europe_map.shtml
Koch,
J. (2010). Celtic from the West. Rhydychen: Oxbow Books.
Koch,
J. (2014, 9 4). Indo-European from the east and Celtic from the west:
Reconciling models for languages in later history. Celto-Slavica 7.
Bangor.
Maclean,
K. (2025, 1 31). The Greek/European Genetic and Linguistic Divide.
Adferwyd 2 5, 2025 o YouTube:
https://www.youtube.com/watch?v=zzh_5fOKVxs&list=LL&index=14
Wicipedia.
(2017, 3 13). Diwylliant Bicer Gloch. Adferwyd 2 7, 2025 o Wicipedia:
https://cy.wikipedia.org/wiki/Diwylliant_Bicer_Gloch
Wikipedia.
(2024, 10 21). Globular Amphora culture. Adferwyd 2 7, 2025 o
Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Globular_Amphora_culture
Wikipedia.
(2024, 12 16). Kura–Araxes culture. Adferwyd 2 7, 2025 o Wikipedia:
https://en.wikipedia.org/wiki/Kura%E2%80%93Araxes_culture
Wikipedia.
(2024, 12 16). Mycenaean Greek. Adferwyd 2 7, 2025 o Wikipedia:
https://en.wikipedia.org/wiki/Mycenaean_Greek
Wikipedia.
(2025, 1 10). Corded Ware Culture. Adferwyd 2 7, 2025 o Wikipedia:
https://en.wikipedia.org/wiki/Corded_Ware_culture
Wikipedia.
(2025, 1 10). Trialeti culture. Adferwyd 2 7, 2025 o Wikipedoia:
https://en.wikipedia.org/wiki/Trialeti_culture
Yedliay,
F. E. (2024). Ancient genomics support deep divergence between Eastern and
Western Mediterranean Indo-European languages. bioRxiv, 2024-12.
Gellir lawrlwytho copi PDF o’r papur hwn yma.
No comments:
Post a Comment
Mae croeso ichi adael sylwadau.