A oes rheol yn y Gymraeg i ddangos sut i ynganu < wy >?

 

Mewn geiriau unsill, nid hawdd gwahaniaethu rhwng [ʊɪ]/[ʊɨ][1] and [wɪ] (lle mae [w] yn cynrychioli’r lledlafariad fel yn gwên), e.g.

[ʊɪ]/[ʊɨ]

bwyd, cwyn, dwyn, llwyn, mwyn, mwys, nwyd, rhwyd, rhwym, rhwysg, swyn, twyn

 

[wɪ]

chwyn, chwyrn, gwyn, gwyn

Ond, yn fy marn i, dylid ystyried y geiriau felly ac ynddynt [wɪ] yn eithriadau. 

Weithiau defnyddir yr acen grom i wahaniaethu rhwng ynganiad ac ystyr. Er enghraifft, cymerer y gair cwyn (“complaint”). Fe’i hyngenir fel cŵyn ([kʊɪn]/[kʊɨn]), ond dim ond yn ei ffurfiau treigledig y defnyddir yr acen grom (^) i ddangos hynny (Thomas, 1996):

dy gŵyn (di), ei gŵyn (ef), ei chŵyn (hi)

Sgìth, skuizh, esgud (“buan, cyflym”)

 

Wrth imi ddechrau dysgu Llydaweg a Gaeleg yr Alban, fe’m synnwyd gan debygrwydd y geiriau yn y ddwy iaith hynny sy’n cyfateb i’r Cymraeg blinedig, a’i bod hi’n ymddangos nad oes gair cytras yn y Gymraeg. Fodd bynnag, yn ôl etymolegwyr Celtaidd, nid gwir mo hynny, a chynigir mai’r gair darfodedig (ar lafar) esgud (“buan, cyflym”) yw’r gair cytras hwnnw. Dyma etymoleg y tri gair dan sylw:

Helpfawr vs help fawr vs help mawr

 

Yr wyf wedi defnyddio’r ansoddair helpfawr (“helpful”) erioed, ac felly, roeddwn i’n syn i ddysgu nad yw’n digwydd fel cofnod yn Geiriadur Prifysgol Cymru, Geiriadur yr Academi, Geiriadur Cymraeg Gomer nac yn Y Gweiadur chwaith. Yn Geiriadur yr Academi, cyfieithir helpful fel:

helpful a. [-]

1. parod eich cymwynas, gwasanaethgar, cymwynasgar to be helpful bod yn/o gymorth to be helpful around the house bod yn dda yn y tŷ 2. defnyddiol, cynorthwyol

Mae’r gair helpfawr i’w gael ar lafar, felly Nid wyf yn deall beth sydd gan bobl sy’n cynhyrchu geiriaduron yn ei erbyn. Ceir digon o ansoddeiriau cyfansawdd sy’n dilyn y patrwm:

ENW / ANS. + mawr: 

anferthfawr, cynhwysfawr, dirfawr, dwysfawr, hynodfawr 

Sut y gwyddys mai benthycair o’r Lladin yw 'braich'?

Dylanwadwyd yn drwm ar Gelteg Prydeinig gan fewnlifiad o siaradwyr Lladin Prydeinig, yn enwedig y llywodraethwyr Romano-Brythonaidd, wrth i’r milwyr Rhufeinig gael eu tynnu’n ôl o Brydain ar ddechrau’r bumed ganrif cog. Digwyddodd y newidiadau hyn ym morffoleg, cystrawen a geirfa Celteg Prydeinig. Benthyciwyd llawer o eiriau Lladin yn ystod y cyfnod hwn, a thybir mai braich oedd un ohonynt. Ond, gan fod brac yn digwydd yng Ngaeleg yr Alban ac yr Wyddeleg, a allai braich fod yn air Celteg mewn gwirionedd?

Etymoleg 'cilydd'

 

Yn wreiddiol ‘cymar’ oedd ystyr cilydd:

a chymot Kynan gan i gilyd

(Evans, 1977)

Ond erbyn hyn, fe’i cyfyngir i’r ffurf dreigledig gilydd sy’n cyfateb i’r Saesneg ‘each other’: U3 ei gilydd, Ll1 ein gilydd, Ll2 eich gilydd (Thomas, 1996).