Sut y gwyddys mai benthycair o’r Lladin yw 'braich'?

Dylanwadwyd yn drwm ar Gelteg Prydeinig gan fewnlifiad o siaradwyr Lladin Prydeinig, yn enwedig y llywodraethwyr Romano-Brythonaidd, wrth i’r milwyr Rhufeinig gael eu tynnu’n ôl o Brydain ar ddechrau’r bumed ganrif cog. Digwyddodd y newidiadau hyn ym morffoleg, cystrawen a geirfa Celteg Prydeinig. Benthyciwyd llawer o eiriau Lladin yn ystod y cyfnod hwn, a thybir mai braich oedd un ohonynt. Ond, gan fod brac yn digwydd yng Ngaeleg yr Alban ac yr Wyddeleg, a allai braich fod yn air Celteg mewn gwirionedd?

Yn Geiriadur Prifysgol Cymru, cofnodir braich fel benthycair Lladin[1]:

[bnth. Llad. bracchium, H. Grn. brech, gl. brachium, Crn. C. bregh, Llyd. C. brech, Llyd. Diw. brec’h, breac’h] (Geiriadur Prifysgol Cymru, 2014)

Mae Wiktionary yn cytuno:

From Middle Welsh breich, from Proto-Brythonic *brėx, from Latin bracchium. Compare Cornish bregh, Breton brec'h. (Wiktionary, braich, 2024)

Rwy’n cymryd fod yr etymoleg hon yn seiliedig ar fenthyceiriau Lladin fel:

diffaith, o’r Ll defectus; effaith, o’r Ll effectus; perffaith, o’r Ll perfectus 

Dyma etymoleg (debygol) diffaith (“desolate”): o’r Gymraeg Canol diffeith (Brut y Tywysogion, 2017); o’r Hen Gymraeg *difeith, o’r Lladin Prydeinig *dēfeχtus, o’r Lladin dēfectus (“failure”). Mae’r <i> yn braich yn ganlyniad i’r newid seinegol damcaniaethol canlynol:

/k/ > /χ/ > /i/

Mae hen ddigon o eiriau o darddiad Celtaidd sy’n dangos yr un datblygiad:

craith, o’r Proto-Gelteg *krenxtus; gwaith, o’r PG *wextā; iaith, o’r PG *yextis; llaith, o’r PG *lexto-; maith, o’r PG *mag-tio-; rhaith, o’r PG *rektu-; saith, o’r PG *sextem; taith, o’r PG *tixtā

Ond, ac eithrio maith, daw’r geiriau Cymraeg uchod o eiriau ac ynddynt e neu i yn y goben, ond a sydd yng ngoben bracchium. Gan fod brac i'w gael yn yr Wyddeleg a Gaeleg yr Alban, a yw’n bosib fod braich yn ganlyniad i gydgyfeiriant â geiriau benthyg Lladin hysbys fel diffaith ac effaith? Mae’r Llydaweg brec’h a’r Cernyweg bregh yn awgrymu mai ffurf ac ynddi e yn y goben yw’r hynafiad cyffredin agosaf i’r tair iaith.

Mae dau bwynt i’w cadw mewn cof:

1. Ceir doe (“upper arm”) mewn Hen Wyddeleg (Wiktionary, doe, 2024). Credir i doe fod yn gytras â’r Galeg *dowsants (“bôn braich”) o’r PIE dóws (“braich”). Fodd bynnag, nid yw *dowsants wedi ei ardystio’n helaeth.

2. Credir i’r Lladin bracchium ei hunan ddod o’r Groeg Hynafol brachion, gan mai *armos oedd ‘braich’ mewn Proto-Italeg.

Mae Tabl 1 yn cymharu ‘braich’ mewn gwahanol ieithoedd Ewropeaidd, ynghyd a rhai Indo-Ewropeaidd tu allan i Ewrop.

Tabl 1: Y gair am ‘braich’ oddi mewn i ieithoedd Ewropeaidd, ieithoedd Ewropeaidd, ynghyd ag ieithoedd Indo-Ewropeaidd tu allan i Ewrop.

 

IAITH	GRŴP IAITH	IAITH FYW NEU FARW	BRAICH
Armeneg	Armeneg	byw	arm
Proto-Armeneg	Armeneg	marw	*arm
Rwsieg	Balto-Slafoneg	byw	ruka
Latfieg	Balto-Slafoneg	byw	roka
Tsieceg	Balto-Slafoneg	byw	rameno
Serbeg	Balto-Slafoneg	byw	ruka
Slofeneg	Balto-Slafoneg	byw	roka
Proto-Slafoneg	Balto-Slafoneg	marw	*rame
Proto-Balteg	Balto-Slafoneg	marw	*roka
Proto-Gelteg	Celteg	marw	*dows-
Cymraeg	Celteg (P)	byw	braich
Galeg	Celteg (P)	marw	*dousants
Gaeleg yr Alban	Celteg (Q)	byw	brac (anghyffredin)
Gwyddeleg	Celteg (Q)	byw	brac (llenyddol)[2]
Saesneg	Germaneg	byw	arm
Almaeneg	Germaneg	byw	Arm
Iseldireg	Germaneg	byw	arm
Daneg	Germaneg	byw	arm
Swedeg	Germaneg	byw	ärm
Islandeg	Germaneg	byw	armur
Proto-Heleneg	Heleneg	marw	*brachion
Groeg	Heleneg (P)	byw	brátso
Groeg Hynafol	Heleneg (P)	marw	brachion
Basgeg	Iaith ynysedig	byw	eskua
Proto-Indo-Iraneg	Indo-Iraneg	marw	*arm
Persieg	Indo-Iraneg	byw	bāja
Hindi	Indo-Iraneg	byw	bāz
Wrdw	Indo-Iraneg	byw	bazu
Proto-Italeg	Italeg	marw	*armos
Wmbreg	Italeg (P)	marw	*karu
Lladin	Italeg (Q)	marw	bracchium
Romaneg	Italeg (Q)	byw	braț
Sbaeneg	Italeg (Q)	byw	brazo
Catalaneg	Italeg (Q)	byw	braç
Eidaleg	Italeg (Q)	byw	braccio
Portiwgaleg	Italeg (Q)	byw	braço
Galisieg	Italeg (Q)	byw	brazo
Albaneg	Palaeo-Balcan	byw	krah
Proto-Albaneg	Palaeo-Balcan	marw	*arm
Twrceg	Twrceg	byw	kol
Proto-Dwrceg	Twrceg	marw	*elig
Ffinneg	Wraleg	byw	käsi
Estoneg	Wraleg	byw	käsi
Hwngareg	Wraleg	byw	kar
Proto-Wraleg	Wraleg	marw	*käte
Saami	Wraleg	byw	geahtie

Cyfyd y tabl hwn ddau gwestiwn:

1. Mae’r geiriau cyfoes yn yr ieithoedd Germaneg a Balto-Slafoneg yn debyg iawn i’r ffurfiau yn eu proto-ieithoedd. Mae’r cysylltiad a Phroto-Armeneg hefyd yn ddidorol.

2. Mae’r geiriau Indo-Iraneg am ‘braich’, yn edrych yn debyg iawn i’r gair Proto-Heleneg, ac eto, *arm yw’r ffurf mewn Proto-Indo-Iraneg. Ai benthyceiriau Groeg yw’r rheiny?

Casgliadau

Gwyddys i lawer iawn o eiriau Lladin gael eu mabwysiadu gan Gelteg Prydeinig, a droes, yn nhreigl amser, yn y Gymraeg. Credir fod braich yn un o’r benthyceiriau hyn, ac, er bod a yn y goben, trwy gydgyfeiriant, bu iddo ddatblygu’n debyg i eiriau Lladin a Brythoneg a chanddynt e yn y goben, hwyrach trwy affeithiad-i.

Cyfeirnodau

Brut y Tywysogion. (2017). Adferwyd 11 21, 2024 o Rhyddiaith Gymraeg 1300-1425: http://www.rhyddiaithganoloesol.cardiff.ac.uk/cy/ms-page.php?ms=Pen19&page=102v&srch=diffeith

Geiriadur Prifysgol Cymru. (2014). Adferwyd 11 17, 2024 o Geiriadur Prifysgol Cymru: https://geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?braich

Wiktionary. (2023, 9 2). Reconstruction:Proto-Celtic/dowsants. Adferwyd Tachwedd 17, 2024 o Wiktionary: https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Celtic/dowsants

Wiktionary. (2024, 11 17). braich. Adferwyd o Wiktionary: https://en.wiktionary.org/wiki/braich

Wiktionary. (2024, 11 3). doe. Adferwyd o Wiktionary: https://en.wiktionary.org/wiki/doe#Etymology_5

Gellir lawrlytho PDF o’r papur hwn yma.

====

[1] O’r Groeg Hynafol βραχίων (brakhíōn), o’r Proto-Heleneg *brəkʰús, o'r PIE *mréɡ́ʰus (“byr”).

[2] Gellir cymharu’r defnydd hwn o brac â’r defnydd o grudd yn y Gymraeg, sy’n   cael ei ysytyried yn air barddol erbyn hyn. Mae grudd yn gytras â Gaeleg yr Alban gruaidh (“boch”), o’r Proto-Gelteg *groudos (“boch”).