Orgraff yr iaith Gymraeg

 

1 Yr Wyddor

Mae yna 29 llythyren yn yr wyddor Gymraeg:

a, b, c, ch, d, dd, e, f, ff, g, ng, h, i, j, l, ll, m, n, o, p, ph, r, rh, s, t, th, u, w, y

2   Yr acen bwys

Fel arfer, mewn geiriau lluosill, mae’r goben, sef y sillaf olaf ond un, yn dwyn yr acen bwys:

cárwr; carẃriaeth; carwriáethau

Ond mae yna ragacen bwys ar sillaf gyntaf geiriau o bedair sillaf a mwy, yn enwedig ar ragddodiaid:

      ànnibýniaeth, dìamddíffyn, ỳsgrifenýddes

Gall yr acen bwys fod ar y sillaf olaf yn lle ar y goben. Rhennir y geiriau fel a ganlyn (gw. Stephen J. Williams, 1980, 5-6):

a)   Geiriau lle mae’r sillaf olaf yn gywasgiad o ddwy sillaf:

            Cymraeg                    <         Cym-ra-eg

            cyfleus                        <         cyfle-us

            parhad                        <         par-ha-ad

            glanhau                      <         glan-ha-au

Berfau cyflawn a berfau anghyflawn

 

Berfau cyflawn

berf gyflawn (“intransitive verb”) yw berf sydd ddim yn cymryd gwrthrych uniongyrchol (“direct object”), e.e.

Mae’r haul yn disgleirio.

Crynodd y ddeilen.

Mae’r dafodiaith ar fin diflannu.

Dyma enghreifftiau o ferfau cyflawn eraill:

ciniawa, gwaedu, gwegian, gwynegu, gwywo, llewygu, marw, pendwmpian, petruso

Weithiau mae’n bosib dilyn berf gyflawn ag ymadrodd adferfol (“adverbial phrase”) sy’n cynnwys gwrthrych anuniongyrchol (“indirect object”). Mae Thomas (1996, 402) yn dosbarthu’r rhain fel a ganlyn:

(i)     Berfau sy’n dynodi safle, e.e.

aros, eistedd, gorwedd, gorffwys, penlinio, sefyll, e.e.

Rwy’n aros mewn gwesty.

Roedd y crots yn eistedd ar y wal.

Peidiwch â gorffwys ar eich rhwyfau.