A yw'r Darteseg yn iaith Geltaidd?

Arysgrifiad Tarteseg o Bensafrim, De Portiwgal

Yn ôl y ddamcaniaeth draddodiadol, dechreuai Proto-Gelteg, sef y famiaith dybiedig i’r holl ieithoedd Celtaidd a ddaeth ar ei hôl, yng Nghanolbarth Ewrop, ac fe’i cysylltir â’r diwylliant Urnfield, a flodeuai oddeutu 1200 cog, ar ddiwedd Oes yr Efydd. Mae’r ddamcaniaeth hon hefyd yn cysylltu’r Celtiaid â diwylliant Hallstatt, (c. 1200–500 cog), ynghyd ag â diwylliant La Tène (c. 450 cog ymlaen), a’i dilynodd yn ystod Oes yr Haearn, gan ledu Proto-Gelteg tua’r gorllewin a’r dwyrain. Ond, yn 2010, cyhoeddwyd Celtic from the West (Koch, Celtic from the West, 2010). Yn ôl Koch, gallai Proto-Gelteg ddyddio’n ôl i Oes y Copr ac Oes yr Efydd (o oddeutu 2750 cog) ar hyd arfordir Môr yr Iwerydd (gan gynnwys Prydain, Iwerddon, Armorica ac Iberia), ymhell cyn i dystiolaeth archaeolegol o ddiwylliannau ‘Celtaidd’ ddod i’r amlwg, a’i bod hi’n gysylltiedig â’r diwylliant ‘Bell Beaker’.

Sa i, sana i, sdimo fi, smo fi

 

Yn nhafodieithoedd De-orllewin Cymru, ceir ffurfiau negyddol arbennig ar gyfer amser presennol ‘bod’. Gellir rhannu’r ffurfiau hyn yn fras yn ddaearyddol:

 

         i.    Sa i (De-ddwyrain Sir Gaerfyrddin)

        ii.    Sana i (Gogledd Sir Benfro)

      iii.    Sdimo fi (Canolbarth Ceredigion)

       iv.    Smo fi (Gorllewin Morgannwg)

 

Yn fy marn i, mae dau beth i’w hystyried yma:

 

1.    Tarddiad y ffurfiau

2.    Sut i’w hysgrifennu

 

Meddai

 

Mae ‘meddai’ yn cael ei ystyried yn ferf ddiffygiol sy’n cyfleu’r gorffennol syml, sef ‘said’ yn y Saesneg. Mewn Cymraeg llenyddol, mae’r ‘meddai’ yn meddu ar baradeimiau cyflawn yn yr amser presennol a’r amser amherffaith syml:

PRESENNOL SYML

Un.

1. meddaf (i)

2. meddi (di)

3. medd (ef/hi)

Llu.

1. meddwn (ni)

2. meddwch (chi)

3. meddant (hwy)

Amhers.: meddir

Braidd y, prin y vs braidd na, prin na

 

Pan fônt yn rhagflaenu cymal perthynol anunion, mae ystyr yr adferf “braidd” a’r ansoddair “prin”, yn dibynnu ar y geiryn perthynol sy’n eu dilyn. Os daw y geiryn perthynol anunion cadarnhaol “y” ar eu hôl, ‘o’r braidd’ (“barely”) yw’r ystyr a gyfleir, e.e.

 

Braidd y medrai gyfaddef hyd yn oed iddi’i hun.

(“She could barely admit it even to herself.”

Prin y gwelai wlith y bore.

(“He could barely see the morning dew.”)

(Daw’r ddau ddyfyniad o Am Newid gan Dana Edwards)

Bathu geiriau Cymraeg newydd

Cwestiwn

Pwy sy’n penderfynu sut i gyfieithu geiriau technologol fel laptop neu smartphone i’r Cymraeg?

Ateb

Mae pwyllgor dan Gomisiynydd y Gymraeg sy’n ceisio safoni enwau lleoedd Cymraeg. Ond, does dim corff cyfatebol sy’n ceisio bathu termau newydd yn yr iaith.

 

Y dyddiau hyn, yn y Saesneg y bethir geiriau newydd gyntaf gan mwyaf, a bydd unigolion sy’n siarad ieithoedd eraill yn eu cyfieithu, neu ynteu eu haddasu, i’w hieithoedd eu hunain. Wedyn, mae’n dibynnu ar siaradwyr yr ieithoedd hynny os cân nhw eu defnyddio ar lafar neu beidio. Er enghraifft, yn y Gymraeg, rydym wedi derbyn penwythnos fel cyfieithiad o’r Saesneg weekend, ond cedwir y sillafiad Saesneg yn y Ffrangeg.

Rhagenwau mewnol gwrthrychol

 

Yn yr iaith lenyddol, mae gan y rhagenwau mewnol gwrthrychol eu set eu hunain o reolau treiglo:

Un.

1.  ’m (dim tr.; <h> o flaen llafariad), e.e. fe’m gwelwyd, fe’m hatebwyd

2.  ’th (tr. meddal), e.e. fe’th welwyd, fe’th atebwyd

3.  ’i (dim tr.; <h> o flaen llafariad, e.e. fe’i gwelwyd (ef), fe’i gwelwyd hi, fe’i hatebwyd (ef), fe’i hatebwyd (hi)

Llu.

1.  (dim tr.; <h> o flaen llafariad), e.e. fe’n gwelwyd, fe’n hatebwyd

2.  (dim tr.) fe’ch gwelwyd, e.e. fe’ch gwelwyd, fe’ch atebwyd

3.  (dim tr.; <h> o flaen llafariad), e.e. fe’u gwelwyd, fe’u hatebwyd

NODIADAU

1.  Yn ddamcaniaethol, ceir yr un rheolau’n yn achos mi pan fo’n gweithredu fel geiryn rhagferfol, ond, yn ymarferol, dim ond fe a ddefnyddir gyda rhagenwau mewnol yn yr iaith lenyddol.

2.  Does dim gwahaniaeth rhwng y 3 pers. un gwr. a’r 3 pers. un. ben.

Y goddefol vs yr amhersonol

 

Y STAD ODDEFOL

Yn gyntaf, hwyrach mai da o beth fyddai esbonio’r gwahaniaeth rhwng y stad oddefol (“passive voice”) a’r stad weithredol (“active voice”):

 

Y STAD WEITHREDOL

Yma y goddrych sy’n cyflawni gweithred y ferf, e.e.

 

Berf	Goddrych	Gwrthrych
Trawodd	car	gerddwr

 

Y STAD ODDEFOL

Yma y goddrych sy’n derbyn gweithred y ferf, e.e.

 

Berf	Gwrthrych	Berf	Adferfol
Cafodd	cerddwr	ei daro	gan gar