Sgìth, skuizh, esgud (“buan, cyflym”)

 

Wrth imi ddechrau dysgu Llydaweg a Gaeleg yr Alban, fe’m synnwyd gan debygrwydd y geiriau yn y ddwy iaith hynny sy’n cyfateb i’r Cymraeg blinedig, a’i bod hi’n ymddangos nad oes gair cytras yn y Gymraeg. Fodd bynnag, yn ôl etymolegwyr Celtaidd, nid gwir mo hynny, a chynigir mai’r gair darfodedig (ar lafar) esgud (“buan, cyflym”) yw’r gair cytras hwnnw. Dyma etymoleg y tri gair dan sylw:

Sgìth ([sɡʲiː]) (“blinedig”)

O’r Hen Wyddeleg scíth, o’r Proto-Gelteg *skītos, o’r PIE *(s)keh₁t- (“difrod, niwed”).

Skuizh ([skɰiːs]) (“blinedig”)

O’r PG *skītos, o’r PIE *(s)keh₁t- (“difrod, niwed”), cf. Cernyweg skwith, skith (“blinedig”), Gaeleg yr Alban sgíth.

Esgud (“buan, cyflym, heini”)

O’r PG *skītos, o’r PIE *(s)keh₁t- (“difrod, niwed”), cf. Cern. skwith, skith (“blinedig”), Llydaweg skuizh (“blinedig”), Gwyddeleg Canol scíth ‘blinedig’.

Mae ychydig o bwyntiau i’w codi ynglŷn ag etymoleg gonfensiynol esgud:

1. Dadleuir fod esgud wedi magu ystyr wrthgyferbyniol i ystyr Br. skuizh a Gae. sgìth. Mae hyn yn fy nharo i’n od iawn.

2. Mae yna air cytras arall yng Ngaeleg yr Alban a chanddo ystyr debyg iawn i esgud (“buan, cyflym”), sef èasgaidh (“heini”).

3. A derbyn etymoleg gonfensiynol esgud, ymddengys i’r PG *skītos ddatblygu’n ddau air a chanddynt ystyron gwrthgyferbyniol yn yr un iaith Geltaidd, sef Gae. sgìth ac èasgaidh.

Gan hynny, tybed a yw hi’n bosib fod esgud ag èasgaidh yn meddu ar etymolegau gwahanol i sgìth a skuizh? Mae rhai dadleuon o blaid priodoli’r un etymoleg i esgud a sgìth:

1. Fel arfer mae <d> mewn geiriau Cymraeg yn cyfateb i <th> yng ngeiriau Gaeleg:

brawd, bràthair; byd, bith; clwyd, cliath; ffrwd, sruth; gwlad, flath; llydan, leathan; mad, math; modryb, màthair; neidr, nathair; pedwar, cèithir; rhedeg, ruith; ystrad, srath. Eithriadau: cerbyd, carbad; cred, creideamh.

2. Ai ffrind ffals yw esgud ac èasgaidh, gan ei bod hi’n bosib mai o easgann (“llysywen”) y daw’r ansoddair èasaidh?

Casgliadau

Er gwaethaf eu hystyron cyferbyniol, ar gyfartaledd, mae’n edrych yn debyg mai etymoleg gonfensiynol esgud yw’r un fwyaf tebygol.

Gellir lawrlwytho PDF o'r papur hwn yma.