Ddefnyddir y didolnod ¨ i ddangos fod llafariad yn sillafog, yn hytrach na ffurfio deusain gyda’r llafariad drws nesaf iddi. Ni fydd ansawdd y llafariad dan y didolnod yn newid:
Defnyddir y didolnod gyda’r llafariaid <i> gan mwyaf:
beili > beilïau; copi > copïo; gweddi
> gweddïo; parti > partïon; si > sïon;
stori > storïau
Ond does dim angen y didolnod pan ddaw <i> yng ngoben geiriau
deusill:
dianc, diau, dieithr, diod, ciaidd, ffiaidd, piau, priod
Y defnydd o’r didolnod gyda llafariaid eraill
<e>
Dilynir
yr un rheolau parthed defnyddio’r didolnod gydag <e> â chydag <i>
cyfleu > cyflëwyd; dileu > dilëwyd;
ffoi > ffoëdig;
Ond
caniateir y defnydd o’r didolnod yn y goben mewn gair deusill:
creu > crëwyd; gweu > gwëwyd
Does
dim angen y didolnod i wahanu dwy lafariad unfath, sydd, yn y bôn, yn golygu’r olyniad
<ee>:
amgáu
> amgaeedig;
cau > caeedig; > deall > deellir; dileu > dileer
<a>
Dilynir
yr un rheolau parthed defnyddio’r didolnod gydag <a> a chydag <i>,
ond mae’r amlder yn llawer llai:
lladrata
> lladratäwr; Llydaw
> Llydäwr; llysieufwyd > llysieufwytäwr
Yn
ogystal, ni roir didolnod uwchben <a> pan ddaw yn y goben o flaen <o>
ac <wy>:
<o>
casáu > casaodd; dwysáu > dwysaodd; mwynhau >
mwynhaodd; parhau > parhaodd, parhaol; sarhau > sarhaodd
<wy>
casáu > casawyd; dwysáu > dwysawyd; mwynhau >
mwynhawyd; parhau > parhawyd; sarhau > sarhawyd
<o>
Dilynir
yr un rheolau parthed defnyddio’r didolnod gydag <o> â chydag <i>, ond
mae’r amlder yn llawer llai:
ffoi
> fföedigaeth; troi
> tröedigaeth
Yn
ogystal, caniateir y didolnod yng ngoben geiriau deusill:
bro > bröydd; glo > glöwr; to > töen;
to > töwr
Ac,
fel yn achos <a>, ni roir didolnod uwchben <o> o flaen y
ddeusain <wy>:
paratoi
> paratowyd; rhoi >
rhowyd; troi > trowyd
<u>
Dilynir
yr un rheolau parthed defnyddio’r didolnod gydag <u> â chydag <i>, ond
mae’r amlder yn llawer llai:
Ond
caniateir y defnydd o’r didolnod yn y goben mewn gair deusill:
du > düwch;
<y>
Fel rheol, ni cheir y didolnod uwchben <y>.
Fel rheol, ni cheir y didolnod uwchben <y>.
Cwestiwn
“Swyddogaeth
y didolnod yw rhannu llafariaid er mwyn dangos bod dwy lythyren
olynol yn cynrychioli dwy lafariad wahanol yn hytrach na deusain.” (Thomas, t. 778)
Os felly, beth yw’r rhesymeg tu ôl i ddefnyddio’r didolnod gydag <e>
Casgliadau
Yn ôl y cyfarwyddiadau a geir yn Orgraff yr Iaith Gymraeg,
mae’r ‘rheolau’ ynglŷn â’r defnydd o’r didolnod yn y Gymraeg yn fwy
cymhleth nag yr ymddangosant ar yr olwg gyntaf, gydag eitha’ tipyn o
eithriadau. Nid wyf wedi llwyddo i ddod o hyd i’r rhesymeg sydd tu ôl i ganiatáu’r
didolnod yn dilëwyd, ond nid yn sarhawyd.
Llyfryddiaeth
Brake, P. (1998) Cymraeg Graenus, Gwasg Gomer.
Lewis C. (1987) Orgraff yr Iaith Gymraeg, Gwasg Prifysgol
Cymru.
Morris-Jones J. (1928) Orgraff yr Iaith Gymraeg, Gwasg Prifysgol
Cymru.
Thomas, P.W. (1996) Gramadeg y Gymraeg, Gwasg Prifysgol
Cymru.
Thorne, D.A. (1996) Gramadeg Cymraeg, Gwasg Gomer
Williams, S.J. (1980) Elfennau Gramadeg y Gymraeg, Gwasg
Prifysgol Cymru.
Atodiad 1
Geiriau ac ynddynt <a | wy>:
awyr
awyren
awyrendy
llawysgrifen
brawychu
gorawyddus
trawydd
awyrblan
awyrell
awyrennaeth
awyrennwr
ffawydd
awyrlong
awyrol
hawyr
awyrydd
awyrgludo
ffawydd
awyriadur
brawychiaeth
brawychwr
gorawydd
awyrladrad
awyrbost
awyrenneg
Grawys
isawyrol
diawydd
awyrlun
awyrlu
awydd
llawysgrif
awyddus
ffawydden
mynawyd y bugail
brawychol
awyrgylch
mynawyd
awyru
awyriad
croesawydd
metawybyddiaeth
awyrfaen
awyrgludiad
brawychus
Manawydan
gwrthawyrennol
gwrthdrawydd
Hawys
Sawyl
Atodiad 2
Geiriau ac ynddynt <e | wy>:
adlewyrchydd
dilewyrch
newyn
adnewyddiad
adnewyddadwy
llewyrchu
tewychydd
cewyn
tewychiad
gewyn
giewyn
newyddiaduraeth
newyddian
newynog
rhyddewyllysiwr
ysgewyll
blewynna
cnewyllol
newydd
dadrewydd
perlewyg
llewyrchiad
pentewyn
ewynnu
adnewyddol
newynu
anadnewyddadwy
newyddiadura
newyddu
cnewyllyn
adnewyddwr
gewynnol
adlewyrchiad
newyddbeth
rhewydd
ewyllysgarwch
ewyllysiwr
tewychu
ewyllys
blewyn
gewynnog
adnewyddu
dadlewygu
adlewyrchadwy
adlewyrchedig
adnewyddedig
distewydd
rhewyn
newydd-ddyfodiad
llewygu
ewyllyswraig
anewyllysgar
ffrewyll
ewyllys
llewyrchus
tewyn
ewyllysio
ewyn
ysgewyllen
ewynnog
ewythr
newydd
gwewyr
newydd
ewyllysgar
llewyg
llewys
cewyll
olewydden
adlewyrchol
gwreiddflewyn
aloewydden
crewyn
gwrthrewydd
dewyrth
newyddiadureg
adlewyrchu
newyddair
llewyrch
tenewyn
trewyn
rhewynt
anewyllysgarwch
rhyddewyllysiaeth
llewyrchyn
ewyllysiad
llewych
olewydd
diewyllysedd
newyddlen
dilewys
newydd-deb
newyddiadurwr
newyddion
newydd-anedig
clewyn
Atodiad 3
Geiriau ac ynddynt <o | wy>:
trowynt
nanowyddoniaeth
cedowydd
cowyll
Diolch o galon i Nudd Lewis am yr atodiadau.
No comments:
Post a Comment
Mae croeso ichi adael sylwadau.