Ymadroddion enwol cyfosodol

 

Hywel Dda

Dau ymadrodd enwol olynol sy’n rhoi gwybodaeth am yr un person, neu am yr un peth, yw ymadrodd enwol cyfosodol. Yn y Gymraeg, dangosir y berthynas gyfosodol drwy dreiglo’r ail ymadrodd enwol yn feddal. Yn Gramadeg y Gymraeg (Thomas, 1996), rhennir ymadroddion cyfosodol yn dri math:

1. Y mesurau amhenodol digon, llawer a llu ar ôl enwau lluosog neu enwau torfol, e.e.

gwin lawer, llyfrau lawer, llongau lu, rhaglenni ddigon, siocled ddigon

2. Y rhifolioyfeirnodn ar ôl enwau lluosog mewn arddulliau ffurfiol, e.e.

 brenhinoedd dri, llongyfarchion fil

3. Enwau ac ansoddeiriau ar ôl enw priod gwrywaidd unigol. Cyfleu un o nodweddion diffiniol yr elfen gyntaf y bydd yr ail. Yn Gramadeg y Gymraeg, rhennir y cyd-destunau hyn yn bedwar math:

i.) Mewn cyd-destunau crefyddol, e.e.

yr Arglwydd Dduw, Dafydd Frenin, Duw Dad, Herod Frenin, Iesu Grist, Ioan Fedyddiwr

 

ii.) Gydag enwau sy’n dynodi galwedigaeth, e.e.

Ieuan Fardd, Rhys Brydydd Dafydd Fychan, Hywel Dda, Ieuan Brydydd Hir, Iolo Goch, Llywelyn Bren

 

iii.) Enwau a rhagenwolion ar ôl ffurfiau personol berfau, e.e.

 Fi fawr, Trugarha wrthyf, bechadur, Yr ydym bawb yn gytûn

Ni allaf lai na chanmol y dadansoddiad cynhwyfawr hwn. Fodd bynnag, mae gennyf un cwestiwn sylfaenol. Yn 3ii uchod, ansoddair sy’n dilyn y pen yw’r rhan fwyaf o’r enghreifftiau, nid ymadrodd enwol arall. Tybed felly ai ymdebygu i ymadrodd enwol cyfosodol sy’n digwydd yma? Cofier fod yna eithriadau nodedig i’r ‘rheol’ hon:

          Owain Glyndŵr, Paul gwas Duw, Owain Gwynedd

Awgrymir mai’r rheswm am y diffyg treiglo yn yr enghreifftiau hyn yw fod y berthynas rhwng yr enw priod a’r enw cyffredin yn llacio pan fydd enw genidol yn dilyn (Morgan, 1952). Ond erys enwau enwogion fel Rhodri Mawr.

Gellir lawrlwytho'r PDF yma.

Llyfryddiaeth

Morgan, T. J. (1952). Y Treigladau a'u Cystrawen. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.

Thomas, P. W. (1996). Gramadeg y Gymraeg. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.