Beth yw aliniad gweithredus-dirfodus? (“What is an ergative-absolutive alignment?”)

 

Mewn ‘papur’ diweddar, edrychais i mewn i’r tebygrwydd honedig rhwng Euskara (“Basgeg”) ac Armeneg. Ystyrir y naill yn iaith ynysedig (“language isolate”) a’r llall yn aelod o’r teulu Indo-Ewropeg (Brake, 2023). Un nodwedd o’r Fasgeg sy’n ei gwneud yn wahanol i’r ieithoedd o’i chwmpas yw fod ganddi hi aliniad gweithredus-dirfodus (“ergative-absolutive alignment”)  o’i gymharu ag aliniad enwol-gwrthrychol (“nominative-accusative alignment”) gan ieithoedd Indo-Ewropeg Ewropeaidd. Yma, ceisiaf esbonio’r hyn y mae hyn yn ei olygu.

Mewn ieithoedd a chanddynt aliniad enwol-gwrthrychol, mae goddrych berf gyflawn (“intransitive verb”) yn gweithredu’n wahanol i wrthrych uniongyrchol berf anghyflawn (“transitive verb”) (Wikipedia, 2024). Er enghraifft, yn y Saesneg, gwelir hyn yn y defnydd o ragenwau. Cymerer y ddwy frawddeg ganlynol:

1.    She walks. (goddrych berf gyflawn)

2.    I saw her. (gwrthrych berf anghyflawn)

She yw’r ffurf oddrychol tra mai her yw’r ffurf wrthrychol.

Fodd bynnag, mewn ieithoedd a chanddynt aliniad gweithredus-dirfodus, mae goddrych berf gyflawn yn gweithredu fel gwrthrych uniongyrchol berf anghyflawn.

Ceir yr aliniad hwn mewn ieithoedd gweithredus fel y Fasgeg (Albizu, 2002). Er enghraifft, yn y frawddeg:

Martin heldu da. (“Mae Martin wedi cyrraeddd.”)

Martin yw’r goddrych. Yn y Fasgeg, ‑ek yw’r  furfdroad yn y cyflwr gweithredus, fel yn y frawddeg:

 Martinek Diego ikusi du. (“Mae Martin wedi gweld Diego.”)

 Ond sylwer fod ffurf y goddrych yn y frawddeg gyntaf yr un peth a’r gwrthrych yn yr ail un.

Cyfeirnodau

Albizu, P. (2002). Basque verbal morphology: Redefining cases. pp.1-19. Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, tt. 1-19.

Brake, P. (2023, 11 12). A yw Armeneg a Basgeg yn ieithoedd Indo-Ewropeg? Adferwyd o Gramadeg y Gymraeg - yn bennaf....: https://gramadegygymraeg.blogspot.com/2023/11/a-yw-armeneg-basgeg-yn-ieithoedd-indo.html

Wikipedia. (2024, 4 21). Ergative–absolutive alignment. Adferwyd o Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Ergative%E2%80%93absolutive_alignment