Dyblu n ac r

Ar wahân i’r cytseiniaid a ddynodir gan ddwy graffem:

dim ond dwy lythyren sy’n cael eu dyblu yn y Gymraeg, sef <n> ac <r>, a hynny yn bennaf pan fyddan nhw’n digwydd rhwng y goben a’r sillaf olaf mewn gair lluosill.

Eithriad: tyn > tynn (wrth dreiglo, e.e. ‘yn dynn’), ynn

DYBLU <n>

Mae <n> yn cael ei dyblu dan yr amgylchiadau canlynol:

1. Yn y goben ar ôl llafariad fer:

cannu, diflannu, ffynnu, mynnu, pennu, tennyn, tynnu, synnu, a.y.b.

Eithriadau:

(i) crynu, penderfynu, prynu (lle mae’r gytsain yn ‘hanesyddol’ hir)

(ii) menyn (lle mae’r llafariad yn dal yn hir mewn rhai tafodieithoedd cyfoes)

(iii) lle mae deusain ddisgynedig yn y goben (sydd bob amser yn hir):

llwyni, meini, poeni, taenu, a.y.b.

(iv) lle ceir cytsain o flaen yr <n>:

llwydni, partner, trefnus, a.y.b.

2. Yn y sillaf gyntaf lle mae’r rhagddodiad negyddol an- (sy’n achosi’r treiglad trwynol yn achos <p>, <t>, <c>, <b>, <d> a’r treiglad meddal yn achos <g> ac <m>) yn dod ar ddechrau gair sy’n dechrau â <t> neu <d>:

annheilwng < teilwng, annisgwyl <disgwyl, a.y.b.

Eithriadau: lle dilynir <t> neu <d> gan gytsain neu lle mae’r gair yn dechrau â llafariad neu <h>:

anhrefn < trefn, anhrwsiadus < trwsiadus, anofnus < ofnus, anhapus < hapus, a.y.b.

DYBLU <r>

Mae <r> yn cael ei dyblu yn y goben ar ôl llafariad fer:

fferru, torri, tyrru, a.y.b.

Eithriadau: pori (lle mae’r gytsain yn dal yn hir mewn rhai tafodieithoedd)

Ond, pan fydd yr acen yn symud o ganlyniad i ychwanegu sillaf, fel, er enghraifft, terfyniad berfol, fe gollir un o’r llythrennau dwbl:

ennill (ènnill) + -ais = enillais (eníllais)

cyrraedd (cỳrraedd) + -iadau = cyraeddiadau (cyraeddiádau)

 Llyfryddiaeth

• Brake, Ph. (1998) Cymraeg Graenus, Gwasg Gomer.
• Thomas, P.W (1996) Gramadeg y Gymraeg, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd.