Termau Gramadegol y Gymraeg: Canolbwyntio ar yr Ymadrodd Berfol

Credaf fod Gramadeg y Gymraeg yn gyfeirlyfr heb ei ail i unrhyw un sy’n ymddiddori yng ngramadeg y Gymraeg. rwy’n ei ddefnyddio fel cyfeirlyfr yn gyson. Ond rhaid imi gyfaddef nad wyf erioed wedi pori trwyddo fel yr wy’n hoffi ei wneud gyda llyfrau gramadeg eraill. Un rheswm am hynny yw’r termau gramadegol idiosyncratig a ddefnyddir yn y gyfrol. Gan fod rhai ohonynt wedi eu mabwysiadu gan ychydig o ramadegwyr eraill, Credaf ei bod hi’n heb bryd cymharu’r gwahanol dermau gramadegol a geir yn y Gymraeg erbyn hyn. Penderfynais wneud hyn trwy ganolbwyntio ar Adran 3 o Gramadeg y Gymraeg, sef ‘Yr Ymadrodd Berfol’. 

1. Moddau Gramadegol: Gwadu Bodolaeth y Modd Gorchmynnol

Yn y Gymraeg, fel mewn llawer o ieithoedd eraill, cydnabyddir bod yna dri modd:

1. Y modd mynegol
2. Y modd gorchmynnol
3. Y modd dibynnol

1. Ffurfiau berfol arbennig yw’r modd mynegol sy’n mynegi gosodiadau ffeithiol neu ynteu osodiadau a drinnir fel gosodiadau ffeithiol: Mae’r môr yn las.

2. Ffurfiau berfol arbennig yw’r modd gorchmynnol sy’n mynegi gorchymyn neu gais: Aros lle rwyt ti!

3. Ffurfiau berfol arbennig yw’r modd dibynnol sy’n mynegi dymuniad, ansicrwydd, posibilrwydd neu afrealiti, e.e. “O na fyddai’n haf o hyd.”

Y Modd Gorchmynnol

“The imperative mood is a grammatical mood that forms a command or request.” Wikipedia (2022)

Fodd bynnag, mae Gramadeg y Gymraeg yn ymwrthod â’r cysyniad mai modd o’r iawn ryw yw’r gorchmynnol:

“Rhan o waddol disgrifio’r Gymraeg yn nhermau ieithoedd eraill yw’r dosbarthiad traddodiadol, sydd yn cynnwys y Modd Gorchmynnol. Fodd bynnag, nid Modd ond casgliad o ffurfiau Mynegol a Dibynnol a ddefnyddir at bwrpas arbennig – sef gorchymyn neu ddyheu – yw’r berfau hynny.” Thomas (1996) (§ 3.5)

Fodd bynnag, rwy’n gryf bod yr hyn sydd gennym yn y Gymraeg yn gweddu i’r diffiniad cydnabyddedig i’r dim; mae’r gorchmynnol yn meddu ar un amser, sef y presennol, ynghyd â chwe ffurf bersonol ac amhersonol. Cymerer y ferf aros:

      Un.

1. ----
2. aros (di)
3. arhosed (ef/hi)

      Llu.

1. arhoswn (ni)
2. arhoswch (chi)
3. arhosent (hwy)

      Amhers.: arhoser

Yn achos yr 2 bers. un., fel arfer, bôn y ferf yw’r ffurf orchmynnol. Dim ond yn y modd gorchmynnol y gall bôn y ferf sefyll ar ei ben ei hunan fel ffurf ferfol gyflawn. Gellid dadlau, o bosib, fod yr arfer o ychwanegu’r terfyniad personol -a, sy’n gysylltiedig â berfenwau: defnyddia < defnydd (e.g.), ar gynnydd, ond mae ffurfiau fel Aros! a Saf! yn dal yn gyffredin iawn yn nhafodieithoedd y De. Ymhellach, nid oes amheuaeth nad ffurfiau gorchmynnol yn unig yw rhai’r 3. pers. a’r amhersonol.

2.   Priflythrennu Termau Ieithyddol

Yn Gramadeg y Gymraeg, Mae enwau’r moddau yn dechrau â phriflythyren: “y Modd Mynegol” Thomas (1996) (§ 3.3). Nid wyf yn sicr pam y gwneir hyn oherwydd mai peidio â dechrau termau ieithyddol â phriflythyrennau yw’r norm:

“There are three moods [in Breton]: indicative, conditional and imperative. Aspect is based on the perfect/imperfect distinction, the latter comprising a progressive and a habitual.” Ball (1993) (t. 373)

“I’r modd dibynnol ceir pedwar amser : yr amser presennol, yr amser amherffaith, yr amser gorffennol a’r amser gorberffaith.” Thorne (1996) (t. 230)

3.   Terminoleg y Gystrawen Gwmpasog

Dros y blynyddoedd, datblygwyd termau pwrpasol i ddisgrifio’r amserau a’r agweddau a geir yn y Gymraeg. Yn y bôn, mae dwy sustem ferfol yn y Gymraeg:

(i) yr amserau syml a chanddynt ffurfiau personol ffurfdroadol:

·         Presennol/dyfodol: cerddaf, a.y.b.

·         Gorffennol: cerddais, a.y.b.

·         Gorberffaith: cerddaswn, a.y.b.

(ii) y sustem gwmpasog (“periphrastic”):

Amser	Agwedd	Enghraifft
Presennol	Amherffaith	Mae Emyr yn ysgrifennu.
	Perffaith	Mae Elen wedi ysgrifennu.
Gorffennol	Amherffaith	Roedd Emyr yn ysgrifennu.
	Perffaith	Roedd Elen wedi ysgrifennu.
Dyfodol	Amherffaith	Bydd Emyr yn ysgrifennu.
	Perffaith	Bydd Elen wedi ysgrifennu.

Gellir, yn ogystal, ychwanegu agwedd ychwanegol i’r rhain, sef y parhaol (“wedi bod yn”) i’r rhestr:

1. Presennol perffaith parhaol: Mae Emyr wedi bod yn ysgrifennu.
2. Gorffennol perffaith parhaol: Roedd Elen wedi bod yn ysgrifennu.
3. Dyfodol perffaith parhaol: Bydd Siôn wedi bod yn ysgrifennu.

Ond, am ryw reswm, yn Gramadeg y Gymraeg, bathir termau gwahanol i ddisgrifio’r sustem gwmpasog:

Gramadeg y Gymraeg	Term traddodiadol	Enghraifft
Y Presennol Parhaol	Y presennol amherffaith	Yr wyf yn clywed.
Y Presennol Gorffenedig	Y presennol perffaith	Yr wyf wedi clywed.
Y Presennol Parhaol Gorffenedig	Y presennol perffaith parhaol	Yr wyf wedi bod yn cerdded.
Y Dyfodol Parhaol	Y dyfodol amherffaith	Byddaf yn gobeithio.
Y Dyfodol Gorffenedig	Y dyfodol perffaith	Byddaf wedi meddwi.
Y Dyfodol Parhaol Gorffenedig	Y dyfodol perffaith parhaol	Byddaf wedi bod yn cystadlu.
Y Gorffennol Penodol	Y gorffennol ‘bod’ (preterite)	Bûm yn hwylio.
Yr Amherffaith	Y gorffennol amherffaith	Braf oedd cael ymlacio.
Y Gorffennol Parhaol	Y gorffennol amherffaith	Yr oeddwn yn gobeithio.
Y Gorffennol Gorffenedig	Y gorffennol perffaith	Yr oeddwn wedi ymlâdd.
Y Gorffennol Parhaol Gorffenedig	Y gorffennol perffaith parhaol	Yr oeddwn wedi bod yn tuchan.

4.  Y Modd Dibynnol

Cyn symud ymlaen i drafod sut y trinnir y modd dibynnol yn Gramadeg y Gymraeg, hoffwn dreulio tipyn o amser yn disgrifio’r dibynnol yn y Gymraeg sy’n deillio o’m gwaith ymchwil fy hunan. Mae’r disgrifiad hwn yn seiliedig ar astudiaethau cymharol mewn ieithoedd eraill, ac rwyf wedi gwneud fy ngorau i ddefnyddio termau sy’n gydnabyddedig yn rhyngwladol. Myfi sy’n gyfrifol am fentro i fathu’r termau Cymraeg am ‘possibility’ ac ‘impossibility’!

Yn y Gymraeg, mae ffurfiau berfol sy’n mynegi dymuniad, ansicrwydd, posibilrwydd neu afrealiti. Maen nhw’n ffurfio modd y gelwir y dibynnol. Y peth pwysig yw nad oes a wnelont â’n canfyddiad ni o amser llinol fel y gwneir yn y modd mynegol.

Erbyn hyn, mae modd gwahaniaethu rhwng sut y gweithia’r modd dibynnol yn yr iaith lafar a’r iaith lenyddol.

Yr Iaith Lafar

Yn yr iaith lafar, gellir disgrifio’r modd dibynnol fel a ganlyn:

1. Y dibynnol fformwläig
2. Y dibynnol amodol

1) Y dibynnol fformwläig

Dyma olion yr hen ddibynnol presennol, sydd wedi eu ffosileiddio mewn ymadroddion sefydlog. Er enghraifft:

• Da boch chi
• Doed a ddelo.
• Boed hynny fel y bo.

2) Y dibynnol amodol

Gan nad ydys yn delio ag amser llinol yn y modd dibynnol amodol, rhaid meddwl am ffordd arall o’i rannu. Un ffordd yw trwy ddefnyddio’r cysyniad semantaidd o bosibilrwydd:

• Dichonolrwydd (“possibility”)
• Annichonolrwydd (“impossibility”)

a) Dichonolrwydd

Os oes gan rywun ddyhead am fynychu digwyddiad sydd ddim wedi digwydd eto, ac felly mae siawns - ni waeth pa mor fechan - o’i mynychu, yr ydys yn trafod dichonolrwydd:

            Gallwn i fynd i’r gêm (heno), petai gen i amser.

Yn yr iaith lafar, mae set o derfyniadau sy’n mynegi dymuniad, amheuaeth, tybiaeth neu afrealiti:

   Un.                   Llu.

1. -wn (i)            -em (ni)

2. -it (ti)             -ech (chi)

3. -ai (ef, hi)     -ent (hwy)

b) Annichonolrwydd

Disgrifir 'annichonolrwydd’ naill ai fel:

i) Dychmygu canlyniad sefyllfa yn y gorffennol na fu:

Petawn i wedi astudio, byddwn i wedi llwyddo yn yr arholiad

neu ynteu’n:

ii) Dyheu am ddigwyddiad sydd eisoes wedi digwydd:

Gallwn i fod wedi mynd i’r gêm (neithiwr), petai amser gen i.

Yma mae’r digwyddiad a gyfeirir ato, sef y gêm, eisoes wedi digwydd, ac felly does dim modd o’i fynychu.

Ffurfiau amodol arbennig

Yn ogystal â therfyniadau dibynnol amodol arbennig, mae gan y ferf bod hithau ffurfiau amodol arbennig:

Un.                        Llu.

1.  byddwn (i)           byddem (ni)

2.  byddit (ti)            byddech (chi)

3.  byddai (ef, hi)      byddent (hwy)

Mae gan y dibynnol amodol ffurf arbennig ar y cysylltair amodol, sef pe(d). Ymhellach, mae ffurfiau berfol arbennig sy’n cynnwys pe;

Un.                        Llu.

1.   petawn (i)            petaem (ni)

2.   petait (ti)             petaech (chi)

3.   petai (ef, hi)        petaent (hwy)

Yr iaith lenyddol

Yn draddodiadol, rhennir y dibynnol yn dri ‘amser’:

1. Y dibynnol presennol
2. Y dibynnol amherffaith
3. Y dibynnol gorberffaith

a)    Y dibynnol presennol

Mae’r ffurfiau hyn yn cyfleu’r syniad bod yr hyn a ddisgrifir yn digwydd yn gyson neu ynteu ei fod yn dragywydd:

            Un funud fach cyn elo’r haul o’r wybren,

            Un funud fwyn cyn delo’r hwyr i’w hynt

                        Cofio gan Waldo Williams

Neu ynteu maen nhw’n cyfeirio at ddymuniad na chyfyngir gan derfynau amser:

            Pan rodiwyf  ddaear Ystrad Fflur

            O’m dolur ymdawelaf.

                        Ystrad Fflur gan T. Gwyn Jones

Maen nhw hefyd yn gyffredin ar ôl y cysylltair pan:

           O, mae’n braf ar Draeth y Pigyn

Lle mae’r môr yn bwrw’i ewyn.

Pan fo’r awel ar y creigiau,

Pan fo’r haul ar las y tonnau.

            Traeth y Pigyn gan T. llew Jones

b) Y dibynnol amherffaith

Yn achos yr amserau syml, mae’r dibynnol amherffaith yn defnyddio ffurfdroadau’r mynegol amherffaith. Ond mae bod a’r berfau afreolaidd eraill, yn meddu ar ffurfiau dibynnol arbennig:

“….eithr, ebe fe, po bellaf yr elem[1] ni, mwyaf fyddai y perygl a gyfarfyddai â ni: am hyny a droisom, ac yr ydym yn myned yn ol.” Bunyon (1860) (cyfieithiad)

c) Y dibynnol gorberffaith

Mae ffurfiau’r dibynnol gorberffaith yn seiliedig ar rai’r mynegol gorberffaith:

“Gallasai hyn fod yn waeth iddo, oni buasai i Dduw ddarpar yn amgen, na phe lladdasent ef yn y fan.” Gurnell (1796-1820) (cyfieithiad)

Mae’r tabl isod yn crynhoi’r gwahaniaethau rhwng y modd dibynnol yn yr iaith lafar a’r iaith lenyddol:

Y Modd Dibynnol
Yr iaith lafar	Yr iaith lenyddol
I     Dibynnol fformiwläig       e.e.      Da boch chi.                  Doed a ddelo.   II   Dibynnol amodol a)  Dichonolrwydd i)   ‘gallu’, ‘hoffi’, ‘dylai’       e.e.      Gallwn i fynd...   ii)  ‘bod’ + yn + berfenw       e.e.      Byddwn i’n poeni...   b)  Annichonolrwydd i)   ‘gallu’, ‘hoffi’, ‘dylai’       e.e.      Gallwn i fod wedi mynd...   ii)  ‘bod’ + wedi + berfenw       e.e.      Byddwn i wedi poeni...	I     Dibynnol presennol       Un.                  Llu.       1.   -wyf          -om       2.   -ych           -och       3.   -o              -ont   II   Dibynnol amherffaith             Un.            Llu.       1.   -wn           -em       2.   -it              -ech       3.   -ai             -ent   III  Dibynnol gorberffaith             Un.                  Llu.       1.   -aswn              -asem       2.   -asit                -asech       3.   -asai                -asent

Y Modd Dibynnol yn Gramadeg y Gymraeg

Yn Gramadeg y Gymraeg, dywedir:

“Cyfeirio at y ffordd yr ydys yn cysynied am gyflawni cyflwr neu weithred y ferf y mae Modd….os at bosibilrwydd, tybiaeth neu ddymuniad y cyfeirir, sef cysyniadau na ellir eu lleoli mewn amser pendant, gellir defnyddio’r Modd Dibynnol.” Thomas (1996) (§ 3.4)

Ceir hefyd y dosbarthiad bras hwn:

MODD	ADEG CYFLAWNI’R WEITHRED	ENGHRAIFFT
Dibynnol	Rhywbeth amhendant yn y dyfodol	(Taler i…) neu a enwo
	Rhywbeth amhendant yn y gorffennol	Pe baet ti wedi dod…

Thomas (1996) (§ 3.33)

Er hynny, eir ymlaen i sôn am “amserau Dibynnol”:

“Dim ond gan y saith berf afreolaidd y mae Amserau y gellir eu hystyried yn Amhenodol Dibynnol….” Thomas (§ 3.43)

Fel yn achos y modd mynegol, mae’r derminoleg a ddewisir i ddisgrifio’r modd dibynnol yn anghonfensiynol. Dengys y siart isod yn y derminoleg wahanol:

Gramadeg y Gymraeg	Y term traddodiadol	Y term confensiynol	Enghraifft
Y Dyfodol Dibynnol	Y dibynnol presennol	Y dibynnol fformwläig	talwyf
Yr Amhenodol Dibynnol	dibynnol amherfaith	Y dibynnol amodol	elwn

Cymaint yw’r parch a ddangosir at Gramadeg y Gymraeg, mae termau ‘Amhenodol’ (sic) a ‘Dibynnol Dyfodol’ (sic) wedi ei fabwysiadu gan awduron eraill. Er enghraifft, mae Y Gweiadur (ffig. 1) yn defnyddio’r termau hyn:

“geiriadur Cymraeg-Saesneg/Saesneg-Cymraeg ar-lein yn cynnwys diffiniadau ac ynganiadau yn rhan o gasgliad o adnoddau aml-gyfrwng ar gyfer defnyddwyr y Gymraeg o bob oedran a gallu.” Y Gweiadur (2022)

Ffig 1. Ciplun o wefan Y Gweiadur

Cyfeiriadau

• Ball, M.J. a Fife, J. (gol.) (1993) The Celtic Languages, Routledge.
• Bunyon J. (1860) Taith y pererin; neu Ymdaith y gwir Gristion, Gwasg Gee.
• Gurnell T. (1796-1820) Y Cristion mewn cyflawn arfogaeth, neu, Draethawd am ryfel y saint yn erbyn y diafol.
• Jones T.Ll. (2015) Y Fro Eithinog: casgliad o gerddi T. Llew Jones, Gwasg Gomer.
• Llwyd, A. (2014) Waldo Williams : cerddi 1922-1970, Gwasg Gomer.
• Locock, M. (2014) Poetry from Strata Florida, Gwasg Carreg Ffylfan.
• Thomas, P.W (1996) Gramadeg y Gymraeg, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd.
• Thorne, D.A. (1996) Gramadeg Cymraeg, Gwasg Gomer.
• Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Imperative_mood, cyrchwyd 05/09/2022.
• Wikipedia (2025) Imperative, Wikipedia, ar gael o: https://en.wikipedia.org/wiki/Imperative, (Cyrchwyd 19/04/2026).

====

[1] Sylwer bod ffurfiau arbennig i’r berfau afreolaidd sy’n seiliedig ar mynd yn yr ‘amser’ hwn.