Geiriau Cymraeg a Gaeleg yr Alban tebyg

Gan fod llawer o amser gennyf y dyddiau hyn, penderfynais wneud ymdrech arbennig i geisio dysgu Gaeleg yr Alban. Mae sawl rheswm am wneud hyn:

1. Rwy’n ffan mawr iawn o’r grŵp roc Runrig, a hoffwn ddeall geiriau eu caneuon Gaeleg yr Alban.
2. Er nad wyf yn esgus bod yn arbenigwr yn y maes, rwy’n hoff iawn o etymoleg, yn enwedig etymoleg gymharol yr ieithoedd Celtaidd.
3. Rwy’n deall fod orgraff Gaeleg yr Alban yn fwy cyson na’r Wyddeleg. Rwy’n dioddef o ddyslecsia, ac felly, byddai ceisio dysgu Gwyddeleg ar fy mhen fy hunan bron yn amhosib i mi.
4. O Barraigh (Ynys Barra) mae teulu tad fy ngwraig yn dod.

 

O ran dysgu’r iaith ei hunan, rwy’n gwneud uned o Gwrs Gaeleg yr Alban ar-lein Duolingo bob dydd ers blwyddyn, ac rwyf hefyd yn gwneud fy ffordd trwy Scots Gaelic in Twelve Weeks gan Roibeard Ó Maolalaigh.

 

Fel tafodieithegydd Cymraeg, rwy’n rhyfeddu at y tebygrwydd rhwng cystrawen y Gymraeg a chystrawen Gaeleg yr Alban, dwy iaith sy’n annealladwy i’w gilydd a heb gysylltiad daearyddol rhyngddynt - llawer mwy na rhwng y Gymraeg a’i chwaer-iaith, y Llydaweg. Er hynny, rwy’n dal i synnu at nifer y geiriau Cymraeg a Gaeleg yr Alban sy’n swnio’n debyg i’w gilydd. Mae sawl rheswm am hyn:

1. Er bod y Gymraeg iaith Gelteg P a Gaeleg yr Alban yn iaith Gelteg Q, cydnabyddir eu bod nhw ill dwy’n tarddu o’r iaith gyffredin a elwir yn Broto-Gelteg, a gellir olrhain llawer o’r geiriau tebyg i’r iaith ailgreedig honno, e.e. afon ac abhainn, brawd a bràthair, ci a cù, teulu a teaghlach.
2. Daeth llawer o eiriau i’r Gymraeg o’r Lladin yn ystod cyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig, ac mae’n debyg i eiriau Lladin gyrraedd Gaeleg yr Alban drwy’r eglwys yn yr Oesoedd Canol Cynnar, e.e. angel ac aingeal, aur ac òr, caws a càise, eglwys ac eaglais.*
3. Gwyddys i Wyddelod ymsefydlu yn Ne-orllewin Cymru ac yng Ngogledd-orllewin Cymru yn syth ar ôl i’r Rhufeiniad ymadael ar ddechrau’r bumed ganrif OG, ac mae’n bosib i rai geiriau o dras Goedeleg gael eu mabwysiadu gan y Gymraeg y pryd hynny, e.e. cnwc < cnocc (hill), byth < bith, cerbyd < carpat (chariot), llwrw < lorg (path).
4. Mae’n bosib taw o Hen Norseg y daw ysgaden a sgadan.
5. Mae dylanwad y Saesneg ar y ddwy iaith yn gryf iawn, e.e. bwrdd a bùird, stryd a sràid.
6. Yn olaf, mae’n bosib taw o’r Bicteg, iaith Frythoneg oedd yn arfer cael ei siarad yng ngogledd-ddwyrain yr Alban, y daw rhai geiriau Gaeleg yr Alban, e.e. obar < aber, beinn < ban.

 *  Mae Gaeleg yr Alban wedi mabwysiadu un o’i dyddiau’r wythnos o’r Lladin: Dimàirt (dydd Mawrth).

 

Dyma restr o’r geiriau tebyg rhwng y Gymraeg a Gaeleg yr Alban yr wyf fi wedi ei pharatoi. Dw i wedi llwyddo i gofnodi 350 ohonynt hyd yn hyn.

Gwefannau Defnyddiol

Geiriadur Prifysgol Cymru, LearnGaelic–Dictionary, Omniglot–Celtic cognates, 

Wiktionary.