Rhifolion a threfnolion

Rhifolion

Mae rhifolion bob amser yn dod o flaen enw:

un dyn, tair merch, deuddeg buwch, un milwr ar bymtheg

Sylwer taw enw unigol sy’n dilyn rhifol. Ond mae yna un ffurf luosog sy’n cael ei defnyddio gyda rhifolion, sef blynedd sy’n afreolaidd iawn o ran treiglo yn ogystal.

***PWYSIG***

Enw lluosog yw blynedd yn y bôn, a dyna sy’n esbonio pam nad yw ansoddeiriau yn treiglo ar ei ôl, ac eithrio ar ôl dwy:

        y tair blynedd diwethaf, pedair blynedd caled

Ond:

       y ddwy flynedd ddiwethaf, dwy flynedd gofiadwy

Yn achos rhifolion cyfansawdd, dylid rhoi’r enw yn syth ar ôl yr elfen gyntaf:

tair merch ar ddeg

pedwar llyfr ar bymtheg

dau dudalen ar hugain

Yn yr iaith lenyddol, defnyddir pum, chwe, a can o flaen enw:

pum dyn, chwe merch, can punt, pum afon, chwe awr, can mlynedd

Ar lafar yn Ne Cymru ceir pump, hwech [(h)weːχ] of flaen pob enw:

pump (h)ewl; (h)wech punt; pump bachgen, (h)wech merch

Rhifolion gyda ‘o’

Mae yna ddwy ffordd o rifo pethau yn Gymraeg:

(i) rhifol + enw unigol
(ii) rhifol + ‘o’ + enw lluosog

Yn fras, mae (ii) yn digwydd o dan yr amgylchiadau canlynol:

a) Pan fo’r rhif yn fawr:

mil a phum cant o bobl, mil o leisiau

b) Pan ddefnyddir rhif cyfansawdd:

un ar ddeg o chwaraewyr

pedair ar bymtheg o ysgolion

c) Pan fyddir yn synied am y gwrthrychau unigol fel unedau ar wahân:

Mae ganddo bedwar o blant

Oes gennych/gyda chi ddeg o bunnoedd yn lle’r papur decpunt yma?

Roedd yna bump o ddefaid yn y cae

Y defnydd o ein, eich a ill gyda rhifolion

Ceir ein, eich, ill yn aml o flaen y rhifolion canlynol:

un, dau/dwy, tri/tair, pedwar/pedair, pump

e.e.

Aethom/Aethon ni yno ein dau.    (We both went there.)

Aethant/Aethon ni yno ill tri.        (All three of them went there.)

Aethoch (chi) yno eich pump.        (All five of you went there.)

Drwy gydweddiad, ceir ych [əχ] ar lafar yn lle eich ac ill:

’Fuoch chi’ch dau yn y dre ddoe

’Fuon nhw’ch dau yn y dre ddoe 

Trefnolion

Mae’r trefnolion syml yn dod o flaen yr enw:

ail fab, y drydedd bennod, y seithfed ferch

Yn achos trefnolion cyfansawdd, daw’r enw ar ôl yr elfen gyntaf:

yr unfed mis ar ddeg

y drydedd wraig ar hugain

y pumed llyfr ar ddeg ar hugain

Fel arfer, mae cyntaf yn dod ar ôl yr enw:

y dyn cyntaf, y nofel gyntaf, y flwyddyn gyntaf

Ond mae hefyd yn ansoddair yn y radd eithaf, ac felly, fe’i ceir weithiau o flaen yr enw:

cyntaf peth, yn gyntaf dim

Unfed yw’r ffurf a geir mewn ffurfiau cyfansawdd:

yr unfed mis ar ddeg

yr unfed ferch ar bymtheg

yr unfed myfyriwr ar ddeg a phedwar ugain

Lle mae’r rhif yn fawr, mae’r trefnolion Cymraeg yn gallu bod yn drwsgl iawn, ac felly, wrth ddynodi rhif emynau a thudalennau, defnyddir y dull degol o rifo:

emyn tri chant chwe deg a dau (362)

tudalen wyth deg a naw (89)

Wrth nodi oedran, dylid defnyddio’r ffurfiau benywaidd, e.e.

dwy (flwydd) (oed)

tair (blwydd) (oed)

pedair (blwydd) (oed)

Llyfryddiaeth

• Brake, Ph. (1998) Cymraeg Graenus, Gwasg Gomer.
• Brake, Ph., Brake J. (2020) Welsh in 12 Weeks, Gwasg Carreg Gwalch.
• Lewis, D.G. (1993) Y Treigliadur, Gwasg Gomer.
• Lewis, D.G., Lewis, N.  (2022) Y Gweiadur - y Geiriadur Cymraeg-Saesneg, ar gael: https://www.gweiadur.com/geiriadur-cymraeg (Cyrchwyd 01/10/2022).
• Morgan, T.J, (1952) Y Treigladau a’u Cystrawen, Gwasg Prifysgol Cymru.
• Thomas, P.W (1996) Gramadeg y Gymraeg, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd.
• Thorne, D.A. (1996) Gramadeg Cymraeg, Gwasg Gomer.